Breaking Free

Stereotypes are widely held, fixed beliefs about a particular group of people. Simply put, we assume a person to have certain qualities, or in many cases assume the lack of it because an individual holds the membership of a certain social group. Men are more capable of handling work, men wont be able to nurture as well as women, Women can’t lift heavy loads, women again- are bad drivers, I’m sure by this time you get the drill and there are other such stereotypes that might be running through your mind…

Stereotypes can either be positive assumptions, like ‘Grandmothers are the best cooks’; and well, by this time I suppose I don’t need to specify that they can be negative assumptions about a group, too!

Some psychologists opine that stereotypes are a way of making life a little easier. From the infinite information that our senses are bombarded with everyday, our brain can process but a little out of it systematically. Sometimes, it is just easier to assign attributes to an individual, in short, make a judgement about that person by looking at his gender, social status, caste, clothes and not the least… his profession, rather than spending an unimaginable amount of time assessing them rationally.

Career choices, like all other domains in life, are influenced by stereotypes. Careers are chosen based on gender. Intelligence, kindness, honesty, and many other virtues are believed to be present in a person as a function of their profession.

Women can’t drive trucks, sportsmen are not intelligent, it renders one poor to choose a hobby as a career, the young don’t achieve….neither do the very old, psychologists don’t get stressed, women can’t succeed in executive positions, money is the ultimate marker of success, need I illustrate the point more?
If you have disagreed with any or preferably many of the above statements, thank you!

Sometimes, as a young child I wondered whether my parents would have raised their child the same way if it were a boy? The answer, without a doubt, is ‘Yes’. There would have been no discrimination whatsoever. I have experienced an amazing environment at home and amongst close family. It was rather in other social environments- at school sometimes, through the discussions with school friends that I understood the function of stereotypes. Whenever I was in the company of stereotypical thinking, I have felt ill at ease, as if I don’t belong.

When I started attending VEDH, personally and now through AVAHAN, it was one of those scarce platforms where I have not only enjoyed a sense of belongingness but which has forced me and many alike, to pause, think, reflect and re- organize thoughts. Time and again, the body of work that faculty members present with, has brought adaptive non- conformity into focus, broken stereotypes and challenged conventional thinking.

At VEDH, the young like Maya Burhanpurkar are wise, the younger like Dr. Sharada Bapat are enjoying student life, sportspersons like Rohini Rau are ingenious, the passionate are happy after chasing their dreams and people who never graduated in a particular subject are experts at it.

After having challenged my own conventionality at VEDH, I have come to believe in neutrality as a virtue. Genders, professions and all that govern stereotypes are neutral; it does not come with a tag of good- bad, can do – cannot do. Stereotypes give us a certain structure, a boundary that meaning sits within. Norms help the society function. Conventional is meant to light the path for the lost.

Having put forth the functionality of all these concepts, I would like to emphasize on the need to recognize the latitude after which stereotypes, norms and the conventional stop fulfilling their role.
Should we not, after this limit, allow ourselves to effortfully break free and soar with the wings of reason?

-Ketaki Joshi,
Pune VEDH.

देणं वेधचं

माझी आणि वेधची भेट म्हणजे काही फारशी जुनी नव्हे! मित्र-मैत्रिणींच्या सांगण्यावरून मी ठाणे वेधला दहावीत असताना गेलो. आम्ही पोहोचलो तेव्हा रिकामं वाटणारं ते मैदान, हां हां म्हणतां थोड्याच वेळात गर्दीने तुडुंब भरले. त्यावेळेची theme होती ‘शून्य ते शिखर’ म्हणजेच ‘Flop to Top’ !! वेध मध्ये आलेल्या Faculties चं स्वागत गाण्याने केलं जातं आणि तीन दिवसांच्या वेधमध्ये आम्हीही ती गाणी गुणगुणायला लागलो. अशी सत्राची सुरुवात सुरेल व्हायची आणि मग मुलाखत कम गप्पा व्हायच्या…

या माझ्या पहिल्या वेधमध्ये मला काही गोष्टी प्रकर्षाने जाणवल्या. Faculties पैकी कोणीही, “आपल्याला सर्व ज्ञान आहे आणि ते लोकांना शिकवायचं आहे”, अशा अभिनिवेशात नव्हते. त्यांपैकी कोणालाही आपण शिखरावर पोहोचलो आहे असं वाटत नव्हतं, आणि सर्वांनाच शून्य आणि शिखर या दोन टप्प्यांपेक्षा शून्य आणि शिखर यांमधला प्रवास जास्त महत्त्वाचा आणि आनंददायी वाटत होता!!

वेध झाल्यानंतरही त्याची मोहिनी कमी झाली नाही. उलट त्या मोहिनी मुळेच मी ‘AVAHAN IPH’ या YouTube channel वर उपलब्ध असलेल्या वेधच्या अनेक मुलाखती पाहिल्या. मला एका गोष्टीचं नेहमी आश्चर्य वाटत आलं आहे, की इतके भन्नाट व्यक्ती आणि वल्ली वेधच्या टीमला सापडतात कुठून! इतकी माणसं, त्यांचे कार्य, त्यांचे अनुभव वेधच्या माध्यमातून आम्हाला कळतात. ह्या माणसांची करियर, कार्यक्षेत्रं किती निरनिराळी!

प्रत्येक जण चौकटीबाहेरचा म्हणजे, ‘Out of the box’ विचार करणारा! म्हणून कधी कधी विचार येतो, की या माणसांना अशी कार्यक्षेत्रं निवडताना भविष्याची भिती वाटली नाही ? ते त्यांच्या आयुष्यातले खरे मुसाफिर असतात. त्यांनी स्वतःच्या इच्छेनुसार वाट निवडली असली तरी त्यांना निष्काळजी म्हणता येत नाही; कारण जिद्द, चिकाटी, परिश्रम कुठेही कमी पडलेले जाणवत नाहीत. ”कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” हे गीतेतले वचन त्यांच्या वर्तनामध्येच दिसू लागते…

वेधची सर्वात महत्त्वाची खासियत म्हणजे मुलाखत घेणारे डॉ. आनंद नाडकर्णी! आनंद सर अशा पद्धतीने प्रश्न विचारतात, की Facultiesच्या अनुभवाकडे आम्हा श्रोत्यांना योग्य पद्धतीने पाहता येतं. आनंद सर म्हणजे मुलाखतीचे ‘बोलविते धनी’ असं म्हणायला हरकत नाही. मुलाखतीच्या शेवटी ते Facultyच्या प्रवासाचं इतकं मार्मिक विश्लेषण करतात की असं वाटतं एवढ्यासाठीच मुलाखत ऐकली होती! स्पृहा जोशीने तिच्या मुलाखतीच्या शेवटी म्हटलंय, “मुलाखती तर अनेक होतच असतात; पण मुलाखतकाराच्या प्रश्नांमधून आपण काही शिकावं असा योग वेधच्या कार्यक्रमात जुळून येतो.”

वेधच्या मुलाखतीचं वैशिष्ट्य हे, की ती मुलाखत त्या Faculty बरोबर आपली चांगली भेट घडवते आणि त्या Facultyच्या व्यक्तिमत्वाने आपण पुन्हा-पुन्हा प्रभावित होत जातो! काही काही गोष्टी ह्या सर्वांमध्ये common असतात. डॉ. भरत वाटवानी, संतोष गर्जे, रवी बापटले ही सामाजिक कार्य करणारी मंडळी मुलाखतीत बोलू लागतात तेव्हा त्यांची संवेदनशीलता आणि त्यामागची त्यांच्या अंतःकरणातील तळमळ प्रकर्षाने जाणवते. डॉ. शारदा बापट, डॉ. मेधा ताडपत्रीकर, अमृत देशमुख यांची मुलाखत ऐकताना त्यांची ज्ञानलालसा पाहून थक्क व्हायला होतं. कार्यक्षेत्र एक, पण निरनिराळ्या विषयातील यांची मुक्त मुशाफिरी डोळे दिपवते. आणि हे सर्व असूनही आपण आपले ध्येय पूर्णपणे गाठले अशा अविर्भावात कोणीच नसतं!! त्या प्रत्येकामध्ये ध्येयाप्रती एक प्रकारचे झपाटलेपण दिसते. म्हणूनच या सर्व फॅकल्टी आपल्याला नकळत शिकवत जातात….

वेधच्या मुलाखतीला ‘ज्ञानरंजन’ म्हणजेच ‘Edutainment’ असं म्हणतात. कार्यक्रमातली कुठलीही मुलाखत कधीही कंटाळवाणी किंवा नुसती तत्वबोधक वगैरे होत नाही. कारण त्या आपापसातल्या गप्पा असतात. कोणी लहान मूल कार्यक्रमाला येताना रडत आलं, तरी जाताना मात्र हसत हसत जातं…

या कार्यक्रमातून नकळत काही संस्कार आपल्यावर होत जातात. याला जे ‘जीवन की पाठशाला’ म्हटलं जातं तेही योग्यच! या माध्यमातून आपल्यावर असे संस्कार होतात की आपल्या ध्येयाप्रती आपला attitude, perspective उत्तम होतो, सकारात्मक ऊर्जा खेळती राहते. आणि आपण जीवनाचा, जीवनातल्या प्रत्येक क्षणाचा आस्वाद घेऊ लागतो. वेधचं देणं म्हणजे किती आहे, याचा अंदाज बांधणे देखील अशक्य आहे.
तर असं हे वेध वर्षानुवर्षे होत राहो आणि जास्तीत जास्त लोकांना त्याचा आस्वाद घेता येवो आणि आपल्या भारत देशाला त्याचा फायदा होवो.

आदित्य कोतवाल,
युवा कार्यकर्ता,
बदलापूर वेध.

संदर्भासाठी लिंक:

संतोष गर्जे यांची जगण्याचा ताल तोल मधील मुलाखत.
अमृत देशमुख व अमित गोडसे यांची पुणे वेध ‘झपाटलेपण ते जाणतेपण’ मधील मुलाखत.
रवी बापटले यांची ठाणे वेध, ‘शून्य ते शिखर’ मधीलल मुलाखत
डॉ. भरत व डॉ. स्मिता वाटवानी यांची ठाणे वेध, ‘शून्य ते शिखर’ मधीलल मुलाखत.

पडद्यामागचा वेध

वेध आणि IPH सोबत जोडला जाऊन आज मला साधारण ११- १२ वर्ष झाली असावीत (इतकी वर्ष झालीत याचं माझं मलाच खरंतर आश्चर्य वाटतंय!) दरवर्षी वेधची तारीख आधीच्या वेधमध्ये जाहिर केली जाते, आणि जिथे त्यावर्षीचं वेध संपतं तिथेच पुढच्या वर्षीची तयारी सुरु होते..

पूर्वी प्रत्येक वेध नंतर एक ‘कॉमन रिव्हू मीटिंग’ असायची, त्यात आपण सगळी कामं काय आणि कशा पद्धतीने केली त्याबद्दल बोलणं व्हायचं आणि कुठे कुठे आपल्याला शिकायला मिळालं यावर सुद्धा चर्चा व्हायची. तांत्रिक दृष्ट्या आम्ही कुठे कमी पडतोय न पेक्षा आपल्याला आणखी काय शिकायला हवंय हे कळत गेलं. त्यातून पुढच्या कोणत्या गोष्टी कशाप्रकारे हाताळता येतील यावर विचार व्हायचा. त्या सगळ्याची शिदोरी घेऊन आम्ही पुढच्या कामाला लागायचो.

जस जसे आम्ही वेधची सत्रं चित्रित करु लागलो, तस तसे आम्ही त्याचे वेळो वेळी संकलन करत राहिलो, त्याच्या DVD बनवून त्या विक्रीसाठी उपलब्ध करुन देऊ लागलो, या सर्वात आम्ही आवाहन मध्ये अनेक प्रयोग करु लागलो, त्यामुळे अनेक विषय हाताळू लागलो, अनेक गोष्टी शिकू लागलो….

उदाहरणार्थ, काही वर्षांपूर्वी आम्ही OCD या आजाराविषयी लघुपट केले होते. OCD म्हणजे ‘Obsessive Compulsive Disorder’, मराठीत ‘मंत्रचळेपण’, थोडक्यात, एकच गोष्ट वारंवार करत राहणे. त्या आजाराबद्दल ची माहिती IPH मधून मिळाली. त्याची मग कथा तयार केली गेली, कलाकार निवडले गेले, अर्थात आमचे नाटकातले मित्र त्यासाठी मदतीला आले. कॅमेराचे तंत्र समजू लागलं, आवाजाचं तंत्र आणि मग पुढे संकलन आणि अखेरीस लघुपट तयार!
अशी सगळी प्रोसेस आम्ही जवळून अनुभवली. तो आमचा पहिला प्रयत्न, या माध्यमाशी जोडला जाण्याचा. हा वीडियो YouTube वर उपलब्ध अहे, ज्याची लिंक लेखाच्या शेवटी जोडत आहे.
त्यानंतर काही वर्षात अम्ही Bipolar Disorder वरील माहितीपट तयार केला. या माहितीपटाचीही प्रोसेस सारखीच. त्याची संपूर्ण निर्मिती IPH संस्थेतूनच केली गेली, म्हणजे कलाकार सुद्धा IPH मधलेच डॉक्टर आणि समुपदेशक होते.
मग ‘रोज नवा दिवस’ हा मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्रावर बनवलेला माहितीपट. मुक्तांगणची व्यसनमुक्ती क्षेत्रातील तीस वर्षं पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने त्याच्या प्रवासावर आम्ही हा माहितीपट केला. याचं दिग्दर्शन सचिन गावकर याने केलं आणि संकलन दिनेश पुजारी या आमच्या मित्राने केलं. हा माहितीपट आम्हाला चित्रभाषेच्या आणखी जवळ घेऊन गेला.

त्याचा वेध शी संबंध काय?
थोडं उलगडून सांगतो….

आज वेध मधील अनेक सत्रांमध्ये PPT अगदी सहज वापरलं जातं. ज्याचा पुन्हा आपण ते सत्र एडिट करताना वापर केला जातो. या PPT जेव्हा पासून वापरल्या जाऊ लागल्या आहेत तेव्हा पासून वेध च्या सत्रांच स्वरूप ही बदलत गेलं., आता ती सत्र audio visual होवू लागली. सत्रच्या सुरुवातीला पूर्वी निवेदनातून पाहुण्यांची ओळख केली जात असे, आता ती ध्वनिचित्रफीतीच्या माध्यमातून केली जाते. ज्यामुळे स्टेज वर असलेल्या वक्त्यला सत्रावर लक्ष केंद्रीत करता येत. ही ध्वनिचित्रफीत पूर्णत: आवाहन मध्येच तयार केली जाऊ लागली, आज ही होते.

वेध सत्रामध्ये दाखवले जाणारे PPT

बरेचदा अनेकांना असा प्रश्न पडतो, की हे audio visual कशासाठी? त्याने काय फरक पडतो? त्याचा खरंच उपयोग होतो का?

Google आणि Wikipedia च्या माध्यमातून आज लोक लगेच त्या व्यक्तीबद्दल माहिती मिळवू शकतात, परंतु ती केवळ वाचता येते. चित्रफितीच्या माध्यमातून त्याच महितीला सादर केल्यामुळे त्याचा एक वेगळा परिणाम दिसून येतो आणि अनायसे त्याचा उपयोग त्या सत्राला होतो.

आपण जन्माला येतो तेव्हा अक्षरं शिकून येत नही. म्हणजे आपण सर्वप्रथम दृश्य पाहतो, अक्षरं सुद्धा कळण्यापूर्वी त्याचं चित्र आधी येतं, आणि मग त्याची ओळख. किंवा दृश्य जास्त ताकदीनिशी अपल्या मनात छापली जातात आणि दीर्घकाळ टिकून राहतात.

पडद्यामागची तयारी….

उदाहरणार्थ ‘शिस्त आणि नियोजन’ या ठाणे वेध मधील एक सत्र म्हणजे सुबोध भावे आणि महेश लिमये यांचं सत्र, हे दोघेही सिनेक्षेत्रतील दिग्गज. त्यावेळी सिबोध भवन्चा बालगंधर्व सिनेमा release झाला होता आणि त्याच छायाचित्राण हे महेश लिमये यांनी केलं होतं. अशा प्रकारच्या मित्रांना जर audio visual ची जोड मिळाली तर काय गम्मत करता येते त्याची झलक तुम्ही त्या सत्रमध्ये बघू शकता.

दुसरं उदाहरण द्यायचं झालं तर विकी रॉय या नावाजलेल्या छायाचित्रकाराच, त्याच्या सत्रांमध्ये जर त्याने काढलेले फोटो अपल्यासमोर आलेच नसते तर? तर ते केवळ माहितीपर सत्र झालं असतं. तेच जेव्हा त्याच्या फोटोसह पाहता आलं तेव्हा त्याला एक वेगळीच उंची मिळाली.

आज महाराष्ट्रात होत असलेल्या जवळ जवळ सर्वच वेध सत्रांमध्ये PPT किंवा video दाखवले जातात आणि ते तितक्याच जाणतेपणाने पहिले जातात ज्यामुळे त्या सत्रांचा आणि सत्रांमध्ये दाखवल्या गेलेल्या दृश्यांचा परिणाम दीर्घकाळ राहतो.

दृश्यांचा परिणाम किती आणि कसा होतो याची प्रचिती नुकतीच आली त्याला कारण ठरलं ते म्हणजे नुकताच आम्ही आवाहन माध्यम विभागाद्वारे आणि ‘पॉल हॅम्लिन फाऊंडेशन’ च्या संयुक्त विद्यमाने स्किझोफ्रेनिया या गंभीर मानसिक अजाराविषयी जागृती करणारे तीन लघुचित्रपट म्हणजेच ‘शॉर्ट फिल्म्स’ तयार केल्या आहेत.

त्या सर्व शॉर्ट फिल्म्स आज खूप लोकांपर्यंत पोहोचल्या आहेत आणि त्याचे परिणाम ही समोर येऊ लगले. या चित्रपटाद्वारे लोकांपर्यंत आजाराची माहिती पोहोचली हे तर झालंच, पण लोक खुलेपणाने ते स्वीकारू लागले, ते इतरांपर्यंत पोहोचवू लागले. ह्या फिल्म्स बनवणे हा आवाहनच्या एकंदरीत कामगिरीचा एक मैलाचा दगड म्हणता येइल.

हे सगळं वाचायला जितकं सोपं वाटतं, तितकं सहज नक्कीच नाही, कारण या सगळ्यात टीम वर्क लागतं. प्रत्येक सत्रातील PPT किंवा Video त्या सत्राच्या कोणत्या वेळेत, कोणत्या प्रश्नाला किंवा कोणत्या संदर्भाला दाखवला गेला पाहिजे हा एक वेगळा टास्क असतो. त्यासाठी आम्ही वेगळी तयारी करुन ठेवतो. ती म्हणजे सत्रापूर्वी त्या सत्राची एक प्रश्नावली तयार करुन घेतो. त्या सत्राच्या दरम्यान कोणत्या प्रश्नाला कोणती स्लाइड दाखवायची आहे त्याची माहिती करुन घेतो आणि योग्य वेळी त्या दाखवतो.

वेध दरम्यान या पडद्यामागच्या कामांची एक वेगळीच मजा असते. नेहमीची कामं जरी असली तरी त्यांचं थोडसं का होईना टेंन्शन असतंच पण एकदा का सत्र सुरु झालं की ते जणुकाही अपोआप घडत जातं असं वाटतं.

हे सगळं करण्यासाठी धैर्य अर्थातच वेधमुळे आणि वेध मध्ये आलेल्या अनेक पाहुण्यांच्या अनुभवांमुळे अम्हाला मिळत.

जाता जाता तेवढं YouTube वर जाऊन आपल्या AVAHAN (आवाहन) चॅनेलला subscribe नक्की करा. सोयीसाठी लिंक लेखाच्या शेवटी देत आहे. आम्ही केलेले काही चित्रपट, वेध ची अनेक सत्रं, तसेच मानसिक आरोग्यासंबंधित अनेक videos आपल्याला पाहता येतील, तेव्हा नक्की या चॅनेलला भेट द्या!

शैलेश मदगे,
आवाहन माध्यम विभाग व वेध कार्यकर्ता


संदर्भासाठी लिंक:

OCD या मानसिक आजाराविषयी केलेल्या लघुपटासाठी:

Bipolar Disorder या मानसिक आजाराविषयी केलेल्या लघुपटासाठी:

रोज नवा दिवस’ हा मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्रावर बनवलेल्या माहितीपटासाठी:


माझा वेध प्रवास

काही वर्षांपूर्वी, म्हणजे साधारण २००२- २०१०च्या दरम्यान मी नाटकांमधून अभिनेता किंवा बॅकस्टेज (पडद्यामागे) काम करायचो. ठाण्यात माझ्या महाविद्यालयाकडून काही एकांकिका स्पर्धा करायचो.. त्या दरम्यान माझी ओळख सचिन गावकर सोबत झाली. तो तेव्हा नाटकाचे नेपथ्य करत असे.

२००६ ला महाविद्यालयीन शिक्षण संपलं आणि उमेदीचा काळ सुरु झाला, मग काम शोधणे हा प्रवाससुद्धा सुरु झाला. दरम्यान सचिन एकदा मला एका इव्हेंटसाठी मदतीला घेऊन गेला, तिथे नेपथ्याचे काम करायचे आहे म्हणाला. आम्ही सोबत रात्री ९-१०च्या सुमारास ठाण्याला भगवती शाळेच्या मैदानात पोहोचलो. तिथे एक मोठा मंडप उभारला होता. दुसऱ्या टोकाला एक स्टेज, त्यावर काही जुजबी सामान होतं. आसन व्यवस्था, त्याची आखणी, वगैरे. स्टेजच्या मध्यभागी आम्ही सोबत आणलेला एक बॅकड्रॉप (बॅनर) आणि दोन टेबलला लावण्याचे बॅनर लावायचे होते. आम्ही स्टेजवर ठेवून तो उघडला, त्याच्यावर छापलेले होते “पैसा किती मोठा, किती छोटा- Lifestyle and Career”.

साधारण एक तासभर लागला सगळं मांडून ठेवायला, बर्‍यापैकी  उशीर झाला होता. सचिनने पुन्हा एकदा सगळी व्यवस्था लागल्याचं पाहिलं आणि आम्ही निघालो..

त्यानंतर अशा अनेक छोट्या मोठ्या कार्यक्रमांना त्याने मला सोबतीला घेतलं, अर्थात मला एकट्यालाच नाही, तर आम्ही आणखी एक दोघं नाटकवाले….

काही महिन्यांनंतर सचिनने एकदा आम्हाला ठाण्याच्या हरिनिवास सर्कलच्या त्याच्या ऑफिसमध्ये नेलं.. आम्हाला त्याने त्यादिवशी एक नवीनच टास्क दिला होता, तो म्हणजे C.D, D.V.D चे कव्हर कट करून त्याचं पॅकिंग करायचं. हे कामआम्हाला रोजपेक्षा अगदीच वेगळं वाटलं, म्हणून म्हणलं करूयात…. हातात आलेले कव्हर पाहून त्यावरील चित्र ओळखीचं वाटलं. थोडा विचार केल्यावर आठवलं, “अरे हो, हे तर त्याच कार्यक्रमाचं कव्हर आह की, ‘पैसा किती मोठा किती छोटा, Lifestyle and Career’ “. त्या कार्यक्रमाचं चित्रीकरण करून ते D.V.D स्वरूपात आलं होतं. तेव्हा ते काम करता करता किंचित कुतूहल जागं झालं होतं आणि ज्या कामाचा सेट उभा करायला आपण हातभार लावला होता त्याचं आज D.V.D स्वरूप आलं आहे याचा थोडा अभिमान वाटला होता. खूप आनंदाने आम्ही ते काम केलं होतं.

त्यानंतर मी आयपीएच बरोबर आणि आयपीएच मधल्या आवाहन विभागाशी जोडला गेलो. तेव्हा आवाहन अगदी तान्हं बाळ होतं, अगदी रांगत चालणारं. त्यात आम्ही बर्‍याच गोष्टी करत करत शिकत होतो, म्हणजे D.V.D कव्हर्स प्रिंटिंग करून पॅकिंग करण्यापासून ते इथे होणार्‍या  अनेक कार्यक्रमांचं चित्रीकरण करण्यापर्यंत…. या सगळ्यात एक वेगळीच मजा यायची. काहीतरी नवीन आणि वेगळं शिकायला मिळतय ही गोष्ट माझ्यासारख्या माणसासाठी पुरेशी होती…

तर साधारण माझ्या लख्ख लक्षात रहिलेला न पेक्षा जवळून अनुभवलेला वेध म्हणजे , “सावध आणि साहस”, २००९- १० असावं. पहिला अशा अर्थानं, की पूर्वतयारीची नेमकी काय जादू असते ते मी अनुभवलं, म्हणजे अगदी वेधच्या पहिल्या ‘कोअर मिटींग’ पासून ते ‘पोस्ट वेध’ मिटींगपर्यंत. तेव्हा खरंतर मी वेध कार्यकर्ता झालो असं फीलिंग आलं जे आजपर्यंत टिकून आहे.

वेधचे ते दोन दिवस संपले तेव्हा असं वाटलं, “अरे, हे संपलं, आता पुढे काय?” पण खरंतर माझ्यासाठी वेध सुरु झालं होतं. त्या दोन दिवसाचं जे चित्रीकरण केलं होतं त्याचं संकलन करण्याची प्रोसेस आम्ही लगोलग सुरु केली. त्यावेळी ते सर्व छोट्या कॅसेट्समध्ये चित्रित केलं जाई आणि संकलनाच्या वेळी त्याची रिव्हर्स प्रोसेस होई. त्या सगळ्या कॅसेट्स एका छोट्या हॅंडिकॅम मध्ये टाकून रिवाइंड केल्या जात, मग त्या कॉम्प्यूटरशी जोडून सॉफ्टवेअरमध्ये जमा केल्या जात असत. हे सगळं प्रकरण माझ्यासाठी अदभूत होतं. मी प्रचंड भारावून गेलो होतो. हे सगळं काम आमचा मित्र दिनेश पुजारी याच्या ‘इनफोकस’ च्या ऑफिसमध्ये सुरु होते..साधारण २०-२५ दिवस चालू होतं सर्व काम.. त्या दिवसात वेधला आलेल्या प्रत्येक पाहुण्याला मी किमान दहा- बारा वेळा तरी ऐकलं असेल.. मुलाखती ऐकून त्यातला नको असलेला भाग काढायचा आणि तो पुढच्या भागाशी जोडायचा. या सगळ्याने वैचारिक दमछाक झाली होती पण त्या सगळ्याचं एक समाधान होतं. मला ते तंत्र शिकण्याची खूप इच्छा झाली आणि ते शिकण्यासाठी दिनेश आणि सचिनने मला खूप मदत केली. मी सलग दोन वर्ष ते तंत्र शिकण्यासाठी प्रत्येक कार्यक्रमानंतर दिनेश कडे जाऊन त्याच्यासोबत बसू लागलो आणि त्याला पाहून ते शिकू लागलो..

या सगळ्याचा उपयोग आम्हाला आवाहनच्या जडण घडणीत करता आला.. आज आवाहन हे एक स्वतंत्र, पूर्णपणे मानसिक आरोग्यासाठी वाहिलेलं एकमेव माध्यम विभाग आहे. कदाचित माझी आणि आवाहनची एकत्रित सुरुवात झाली ती वेध मुळेच.

आजवर डॉक्टरांनी कित्येक मुलाखती घेतल्या आणि माझ्यामते तीन पिढ्या घडवल्या. आतातर वेधला आलेले काही विद्यार्थीच वेधचे पाहुणे म्हणून येऊ लागलेत हे खरंतर वेधचे वेगळेपण आहे. एखादा विचार इतक्या लोकांमध्ये रुजून तो वाढणं हे काही औरच!

वेध हा केवळ विचार नाही तर ती एक चळवळ आहे असं आम्ही नेहमी म्हणतो. वेध आजवर का टिकलं, का रुजलं आणि का वाढलं? तर कालानुरूप झालेले बदल वेधने वेळोवेळी, अंगिकारले पण मूळ विचार ढळू दिला नाही.

या संपूर्ण प्रवासात वेध केवळ “Vocational Education” न राहता “जीवन कि पाठशाला” झालेला आहे. वेधने अनेक आयुष्य पालटली, अनेकांना नाव दिले, ज्यांची कार्य लोकांसमोर पोहोचली नव्हती त्यांना लोकांसमोर आणलं, आणि जीवन किती वैश्विक आहे, त्याला किती पैलू आहेत, याची जाणीव करून दिली आहे.

वेध आणि आवाहन आता एक समीकरण झाले आहे. वेधचा कॉंटेंन्ट जितका स्ट्रॉंग असतो, आणि प्रत्यक्ष अनुभवताना जो जिवंतपणा जाणवतो तोच अनुभव वेध झाल्यानंतर त्याच्या चित्रीकरणातून यावा यासाठी आम्ही सदैव प्रयत्नशील असतो.

वेधचं संपूर्ण चित्रीकरण ते संकलन आता आवाहनमध्येच होऊ लागलं आहे. सोबत एक पाऊल पुढे टाकत आता माध्यमही बदलू लागलय, तेव्हा वेधसाठी म्हणून सुरु केलेलं AVAHAN नावाचं YouTube चॅनेल सुद्धा सुरु झालं आहे. त्याची लिंक ब्लॉगच्या शेवटी जोडत आहे. आजवर झालेली आणि पाहता येऊ शकतील अशी सर्व सत्रे या चॅनेलवर अपलोड केली आहेत. त्याचबरोबर मानसिक आरोग्यासंबंधित इतर अनेक व्हीडियो सुद्धा या चॅनेलवर आपण पाहण्यासाठी उपलब्ध करत आहोत. आज आवाहन चॅनेलवर वेधची अंदाजे १५० सत्रं आहेत, काहींचे संदर्भ आजही लागू पडतात तर काही कॉंटेम्पररी विषय देखिल आहेत.

नुकताच आलेला अनुभव म्हणजे कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर औरंगाबाद मधील २०१२ साली झालेला यश आणि अपयश या वेधमधील श्री. गिरीश कुबेर यांच सत्र व्हायरल झालं आहे. त्याची लिंक देखिल ब्लॉगच्या शेवटी जोडत आहोत. कुणीतरी या मुलाखतीतला नेमका संदर्भित मजकूर घेऊन तो कट करून पाठवला आणि अनायसे तो माझ्यापर्यंत पोहोचला. मला इतका आनंद झाला, कारण ते सत्र मी स्वत: संकलित केलं होतं. आपण संकलित केलेल्या एका सत्राचा भाग व्हायरल झाल्याचे समजल्यावर ऊर भरून आला! मी लगेच त्या व्हीडियोची लिंक सर्वांना पाठवली आणि बर्‍याच  लोकांनी ते सत्र पुन्हा एकदा पाहिलं. ह्या आणि अशा अनेक उदाहरणातून वेधची जादू कळते.

आज आपण वेधचा एक भाग आहोत याचा मला अभिमान वाटतो.

वेधबद्दल कितीही लिहिलं तरी ते अपूर्णच वाटतं. असे अनेक ब्लॉग लिहून व्हावेत इतके अनुभव गाठीशी आहेत. अनेक तांत्रिक बाजू आहेत ज्याबद्दल बोलावसं, लिहावसं वाटतं. पुन्हा कदाचित योग येईल न येईल पण मनाच्या तळाशी त्या अनुभवांचं गाठोडं बांधून ठेवलंय… आयुष्यात येणाऱ्या कैक गोष्टींना त्या गाठोड्यात असलेल्या अनुभवांच्या आधारे सामोरे जाता येतय, आणखी काय हवंय जगायला? वेधची जादू खरंतर या शब्दांमध्ये नाही तर तो अनुभवण्यात आहे हे नक्की.

शैलेश मेदगे,
आवाहन माध्यम विभाग व वेध कार्यकर्ता.

आवाहन यू-ट्यूब चॅनेलसाठी लिंक:

श्री.. गिरीश कुबेर यांचे औरंगाबाद वेधमधील सत्र पाहण्यासाठी लिंक:

आपोआप दहावी – डॉ. आनंद नाडकर्णी यांची विद्यार्थी-पालकांबरोबरची झूम मिटींग

लॉकडाऊनच्या परिस्थितीमुळे विविध क्षेत्रांमधील कार्यपध्दती एक तर थंडावल्या आहेत किंवा बदलल्या आहेत. शिक्षणक्षेत्र याला अपवाद नाही. सुमारे महिन्याभरापूर्वी सर्वच ठिकाणच्या शाळा बंद झाल्या. SSC बोर्डाच्या शाळांमधील इयत्ता ९ वी व ११ वीच्या परीक्षा रद्द झाल्या. इयत्ता १० वीचा भूगोलाचा पेपर रद्द झाला. इतर बोर्डांच्या परीक्षांच्या बाबतीतही थोडेबहुत असेच घडले. सर्वांसाठीच हे शैक्षणिक वर्ष कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे अपूर्णता शिल्लक ठेऊन संपले. दहावी-बारावीचे शाळा-क्लासेसमधील वर्ग इंटरनेटवरील क्लाऊड मिटींगच्या स्वरूपात सुरू झाले. शिकण्याची ही रित शिक्षक व विद्यार्थी दोघांसाठी नवीन होती. दिवसभर घराबाहेर राहणारे सगळेजण अचानक घरात बंदिस्त झाले आणि घराचे मानसिक पर्यावरण पूर्ण बदलून गेले.

या बदलांना सकारात्मक रितीने सामोरे कसे जावे याचे काही मूलमंत्र डॉक्टर आनंद नाडकर्णी विद्यार्थी आणि पालकांना अत्यंत प्रभावीपणे देऊ शकतील अशा विचारातून पुणे वेधचे पळशीकर सर आणि कल्याण वेधचे ताम्हणे सर यांनी एका क्लाऊड मिटींगची कल्पना मांडली. रविवार, दिनांक १९ एप्रिल रोजी सायंकाळी ५.०० वाजता या मिटींगचे आयोजन करण्यात आले होते. “आपोआप दहावी” अशा समर्पक शीर्षकाची ही मिटींग अत्यंत यशस्वीरितीने पार पडली, तिचा हा वृत्तांत.

या मिटींगमध्ये ताम्हणे सरांनी डॉक्टरांची मुलाखत घेतली. ४.५० वाजता महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणांहून आणि महाराष्ट्राबाहेरहूनही लोक जॉईन व्हायला सुरुवात झाली, आणि ५.०० वाजता १०० ही मिटींगरुमची क्षमता पूर्णपणे भरली. अनेकांना इच्छा असूनही मिटींगमध्ये सहभागी होता आले नाही. अर्थात या मिटींगचे रेकॉर्डिंग करण्यात आले असून ते लवकरच सर्वांना उपलब्ध करुन देण्यात येणार आहे.

विद्यार्थ्यांना काही विषय मनापासून आवडतात, तर काही विषयांचा अभ्यास करण्याचा कंटाळा येतो. अशा वेळी सर्व विषयांचा समुचित अभ्यास कसा करायचा असा प्रश्न ताम्हणे सरांनी विचारला. काही विषय आवडते तर काही नावडते असणे अत्यंत नैसर्गिक असल्याचे डॉक्टरांनी पहिल्यांदाच स्पष्ट केले. त्यांनी सांगीतले की व्यक्तीनुरुप प्रत्येक विषयाची एक विशिष्ट लय असते. ती लय शोधून काढणे महत्वाचे आहे. काही विषयांचा अभ्यास वेगात होईल, तर काही विषयांना अधिक वेळ द्यावा लागेल. अशा वेळी प्रत्येक विषयाचा अभ्यास “कोणत्या गिअरमध्ये” करायचा ते विद्यार्थ्याने शोधून काढले पाहिजे. आणि नंतर त्यानुसार अभ्यासाचे नियोजन करायला हवे. वेगवान अभ्यास होतो ते विषय सुरुवातीला आणि शेवटी ठेऊन ज्यांना अधिक वेळ लागतो ते विषय मधल्या वेळेत करता येतील. जेवणातील सर्वच पदार्थ आपल्याला आवडत नाहीत, तरीही चौरस आहारचे महत्व असते, तसे “चौरस अभ्यास” करणेही गरजेचे असते, नावडते विषय “चविष्ट नसले तरी पोषक” आहेत अशी मनाची समजूत घालावी असे डॉक्टरांनी समजावले.

अभ्यास एके अभ्यास असे करु नये असा सल्ला डॉक्टरांनी दिला. हाताची बोटे पाच तसे दिवसाचे दोन भाग टाईमपास आणि मित्रांशी गप्पा मारण्यासाठी अवश्य राखून ठेवावेत असे त्यांनी सांगीतले. दिवसाच्या नियोजनातील तिसरे बोट मनोरंजनाचे, चौथे ज्ञानरंजनाचे तर शेवटचे अभ्यासाचे. ज्ञानरंजनात इंटरनेटचा वापर प्रभावीपणे करता येईल. ज्ञानरंजनातून मिळविलेले ज्ञान अभ्यासाच्या विषयांनाही समृध्द करील, असा मंत्र डॉक्टरांनी दिला. सोप्याकडून अवघडाकडे असा प्रवास केला तर तो सहजगत्या होईलच, शिवाय, हाताची सगळी बोटे मिळून ज्याप्रमाणे मूठ तयार होते, तशी शिकण्याची वज्रमुठ तयार होईल. दिवसात करावयाच्या सर्व कृतींचे सम्यक समायोजन होईल अशाप्रकारे दिवस स्वत:च “डिझाईन” करण्यास डॉक्टरांनी सांगीतले आहे. कुणाला पहाटे उठून अभ्यास करायला आवडेल, कुणाचा अभ्यास रात्रीच्या निरव शांततेत चांगला होईल. कोणत्या वेळी योग्य लय सापडते ते शोधावे.

आभासी माध्यमातील वर्ग हे आजचे वास्तव आहे. असे होईलच असे नाही, मात्र, पुढील शैक्षणिक वर्षाचे पहिले सत्र संपेस्तोवर कदाचित प्रत्यक्ष वर्ग भरणारही नाहीत याची मानसिक तयारी सर्वांनी करायला हवी. या कालखंडात शिक्षणाची पध्दतच कदाचित बदलून जाईल. आभासी वर्गच मुख्य प्रवाह बनू शकतील. आभासी वर्गांचे स्वत:चे फायदे आहेतच. भौगोलिक अंतराची मर्यादा त्यांना नाही, अर्थात यात सर्वांचाच वेळ व ऊर्जा वाचते. विद्यार्थी त्याला हवा त्या पध्दतीने “आरामात” वर्गात उपस्थित राहतो. अर्थात याची दुसरी बाजूही लक्षात घेण्यासारखी आहे ती म्हणजे एरवी शिक्षक जी एकाग्रता विद्यार्थ्यांमध्ये काहीशा बलपूर्वक प्रस्थापित करतात, तशी सोय इथे नाही. मात्र पुन्हा यातील चांगली बाजू अशी की विद्यार्थ्यांना स्वत:ला स्वत:ची एकाग्रता कमावता येईल आणि हे जीवन-कौशल्य अतिशय उपयोगी तर आहेच. आवाहन आयपीएचवरील इ१० हे मराठी व इंग्रजीत असणारे व्हिडिओ विद्यार्थ्यांनी अवश्य पहावेत असे डॉक्टरांनी सांगीतले. (या प्लेलिस्टची लिंक लेखाच्या शेवटी दिली आहे.)*

“सर्वच जण घरात, आणि मुलांचे वर्गही घरात” यात मुलांची पर्सनल स्पेस हरवेल की काय अशी काळजी डॉक्टरांनी व्यक्त केली. मुलांना त्याची पर्सनल स्पेस हवी असते मग ती प्रत्यक्ष जागेची असेल आणि मानसिक पातळवरीलही असेल. या पर्सनल स्पेसचा सन्मान पालकांनी राखायला हवा. एखादी गोष्ट मुलांना “त्या वेळी” तुम्हाला सांगायची नसेल, त्याचा अर्थ ती ते तुम्हाला कधीच सांगणार नाहीत असा होत नाही, हे पालकांनी समजून घेतले पाहिजे. “लक्ष ठेवणे” आणि “पहारा ठेवणे” यात मानसिकदृष्ट्या महदंतर आहे याची जाणीव पालकांनी राखायला हवी. पहारा मुलांना नक्कीच टोचेल, त्यातून विसंवाद वाढीस लागेल. उलट लक्ष ठेवण्यात मायेची उब असेल. योग्य कृती घडत नसतील तर त्या घडण्यासाठी केवळ सिग्नल दिला जाईल. हा सिग्नल मुलांचा आत्मसन्मानही जपेल आणि त्यांना योग्य मार्गावरही आणेल. पहारा ठेवायला लागत असेल तर परस्परसंवादात, परस्परविश्वासात काहीतरी गडबड झाली असे निश्चित समजावे, व त्यावर त्वरित उपाय करावेत.

पालक-मुलांच्या नात्याचे पर्यावरण जसे बदलले आहे तसेच शिक्षक-विद्यार्थ्यांमधील सहसंबंधांचे पर्यावरणही बदलले आहे. आभासी-प्रत्यक्ष माध्यमांच्या घुसळणीतून या पर्यावरणात कदाचित कायमस्वरुपी विधायक बदल होतील. माहितीच्या आदानप्रदानासाठी तंत्रज्ञानाने उपलब्ध करुन दिलेली साधने वापरुन प्रत्यक्ष भेटींचा वेळ वैयक्तिक संवादासाठी वापरता येईल. प्रत्यक्ष भेटणे जमणार नसेल तेव्हा फोन किंवा क्लाऊड मिटींगद्वारे विद्यार्थ्यांशी वैयक्तिक संवाद शिक्षकाला साधता येईल. अशारितीने कदाचित शिकविण्याच्या प्रक्रियेचे चलनवलन पूर्णत: बदलून जाईल.

या जागतिक आरिष्टानंतरचे जग आर्थिक-सामाजिकदृष्ट्या यापूर्वीच्या जगापेक्षा अत्यंत निराळे असेल. आर्थिक मंदीचा काळ सर्वांच्याच आयुष्यात येईल. अशा परिस्थितीत जीवनशैलीकडे नव्याने पहावे लागेल. मागच्या पिढ्यांनी जसा टुकीचा, निगुतीचा संसार केला तसा यापुढे कदाचित करावा लागेल. विद्यार्थ्यांच्या जीवनातही याचे पडसाद निश्चित उमटतील. ज्या गोष्टींना आजवर गरजा समजले गेले त्या खरोखर गरजा होत्या का याचा विचार करावा लागेल. कुटुंबाची जीवनशैली नव्याने आरेखित करावी लागेल.

अशाप्रकारे लॉकडाऊन आणि त्यानंतरचा काळ कोणती आव्हाने घेऊन येणार आहे, आणि त्याला विवेकनिष्ठ दृष्टीकोनातून कसे सामोरे जायचे हे डॉक्टरांनी अत्यंत सोप्या भाषेत समजाऊन सांगीतले. आयपीएच आणि वेध कट्टा यांनी संयुक्तपणे आयोजित केलेली ही मिटींग अत्यंत यशस्वीपणे पार पडली.

-मंदार परांजपे,

आवाहन आयपीएचवरील इ१० हे मराठी व इंग्रजीत असणारे व्हिडिओप्लेलिस्टची लिंक:

वेध सोबत वाढताना

मी दुसरी तिसरीत असताना माझे आईबाबा वेध साठी ठाण्याला गेले होते. मलाही त्यांच्याबरोबर जायचं होतं, पण आई म्हणाली तू थोडी मोठी झालीस की तुला नेईन, तेव्हा तुला सगळं छान समजेल. मला तेव्हा थोडं वाईट वाटलं, आणि आपल्याला आत्ता कळणार नाही असं आई म्हणत्ये म्हणजे आता कळलंच पाहिजे हे प्रकरण आहे तरी काय? मग चौथीत गेल्यानंतर आईने मला वेधला न्यायचं ठरवलं खरं, पण आता मला वाटायला लागलं, तिथल्या मुलाखती गंभीर, कंटाळवाण्या तर नसतील ना?
पण मी तिथे गेल्यानंतर मला सगळं खूपच आवडलं. सगळ्या मुलाखती नीट समजल्या असं नाही, पण हे काहीतरी फार भारी आहे हे मात्र लक्षात यायला लागलं! मग दरवर्षी मी डिसेंबरची आतुरतेने वाट पहायला लागले.

प्रत्येक वेधचं एक विचारसूत्र असतं. त्या सूत्राभोवती सगळी सत्र फिरतात. कुठल्याच सत्रात गंभीर चर्चा नसते. श्रोत्यांना शिकवण्याचा आविर्भाव नसतो. सत्र म्हणजे गप्पाच असतात! गप्पांमधून ते सूत्र उलगडत जातं, आपल्याला मूल्य मिळत असतात, शिकवण मिळत असते, प्रेरणा मिळत असते. वेध मधून शिकणं ही process, sugar coated pills सारखी असते. एरवी जी मूल्य आपल्यामध्ये फार कंटाळवाण्या पद्धतीने रुजवायचा प्रयत्न सुरू असतो, ती मूल्य आपल्याला वेधमध्ये मिळतात आणि तीही interesting पद्धतीने!

वेध मध्ये येणाऱ्या faculties पण ‘off beat’ असतात. आपण ज्या गोष्टींचा career म्हणून विचारही केलेला नसतो, जी क्षेत्र आपल्याला ठाऊक नसतात, त्या वाटांनी ही सगळी मंडळी प्रवास करून स्वतःची ओळख तयार करतात.
सुश्रुत मुंजेंची मुलाखत ऐकल्यावर समजलं की साफसफाईचीसुद्धा company असू शकते.
‘Ecological land management’ असं ही काही असतं हे मानसी करंदीकर आणि केतकी घाटे ह्यांची मुलाखत ऐकल्यावर कळलं.

आणखी एक गोष्ट जाणवली की ही सगळीच मंडळी लहानपणी “academically brilliant” होती अशातला भाग नाही. किंवा extraordinary background मधून येतात असंही नाही. तेसुद्धा एकेकाळी आपल्या सगळ्यांसारखेच होते. फक्त एखाद्या गोष्टीचं वेड, passion आणि कामाप्रती असलेली श्रद्धा ह्यामुळे ते सगळ्यांपेक्षा वेगळे ठरतात. स्टेज वर बसलेली माणसं आज यशस्वी म्ह्णून ओळखली जात असली तरी त्यांच्या यशामागे अनेक अपयशाची मालिका होती. ही सगळी माणसं काहीतरी मोठं यश मिळावं म्हणून हे करत नाहीयेत, आपल्या instincts ना follow करतायत, आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरावा करतायत. कर्तृत्व आणि शहाणपण हे काही वयावर ठरत नाही, ते काहीतरी करण्याच्या ऊर्मीतून येतं. आणि आस्थेमुळे टिकतं हे श्रीयंश भंडारी किंवा राहुल अधिकारी ह्यांच्या सारख्यांना ऐकल्यामुळे कळतं. काही जण स्वतःच्या प्रतिकूलतेवर मात करण्यासाठी धडपड करता करता इतरांना देखील अनुकूलतेकडे घेऊन जाताना वेधमध्ये पहायला मिळतात. राजस्थानच्या रुमादेवी काय किंवा अभिजित थोरात काय, स्वतःच्या प्रश्नांची उत्तरं शोधता शोधता आपला कामाचा परीघ किती मोठा करतात हे पाहून थक्क व्हायला होतं.
बरेचदा एखाद्या गोष्टीकडे पाहण्याचा एकच विशिष्ट दृष्टिकोन आपल्या आसपासचा समाज देत असतो. ह्याचे वेगळे पैलू पहायला वेध शिकवतं, हे मला दिशा शेख ह्यांच्या मुलाखतीत जाणवतं. समाजाच्या प्रत्येक घटकाकडे पाहण्याची आपली दृष्टी स्वच्छ, निकोप असली पाहिजे, हा त्यादिवशी मिळालेला धडा कायमचा लक्षात राहील.

नाडकर्णी सरांनी उल्लेख केलेल्या उन्नत भावना जगणारी ही माणसं आहेत. सर mind fest मध्ये ज्यावेळी neo cortical emotions विषयी बोलत होते, अशा मंडळींची उदाहरणं देत होते तेव्हा लक्षात येत होतं, आपण अशा थोर मंडळींविषयी पुस्तकांमधून वाचतो,पण अशी माणसं आपल्या अवतीभोवती कितीतरी आहेत. आणि आपण किती भाग्यवान आहोत की त्यांना आपण प्रत्यक्ष पाहू, ऐकू शकतोय.
हे लिहीत असताना मला रेणू गावस्करांचं सत्र आठवलं…आपल्यातला मायेचा आणि आस्थेचा झरा किती मुलांना त्यांच्या आयुष्यात मिळालेल्या नकारांना हसत पाहण्याची जिद्द देतो, तेच मतीन भोसले, रवी बापटले, संतोष गर्जे, ह्यांच्या बाबतीत वाटत राहतं.अशा मंडळींना ऐकून फार भारावून जायला होतं.

मिठाच्या सत्याग्रहाच्या वेळेस मोतीलाल नेहरूंनी गांधीजींना पत्र लिहून विचारलं की अशी यात्रा काढून, चालत जाऊन काय होणार? त्या पत्रावर गांधीजींनी एका ओळीत उत्तर दिलं, “करके देखो।” जेव्हा एखादी कल्पना work होईल की नाही असा किंतु मनात असतो तेव्हा ती गोष्ट करून पहावी. त्याचे परिणाम आपल्या अपेक्षेप्रमाणे झाले तर उत्तम, आणि जरी परिणाम अपेक्षित नसतील तरी त्या प्रयोगातून आपल्याला शिकायला मिळेलच की! वेधच्या सगळ्या faculties ‘करके देखो’ वर विश्वास ठेवणाऱ्या!

वेध संपल्यावर घरी जाताना खूप काही वाटत असतं, सत्रांवर आपला विचार सुरू होतो. आणि तो प्रभाव काही एक दोन दिवसापुरता नसतो. आपण बराच काळ त्या विचारात असतो. ह्याचं जितकं श्रेय त्या त्या faculties चं असतं तितकंच नाडकर्णी सरांचं! त्यांच्या समर्पक प्रश्नांमधून संवाद शैली कशी असावी हे हळूहळू समजत जातं आणि शेवटी सर मुलाखतीचं जे सार मांडतात त्यातून किती अमूल्य धन घरी घेऊन जाणार आहोत हे जास्त स्पष्ट होत जातं…आणि पुढचे कित्येक दिवस घरी दारी गप्पांमध्ये वेध सोडून दुसरा विषय नसतो.

अगदी सुरुवातीला ऐकलेली वेधची सत्र जेव्हा पुन्हा आता YouTube वर ऐकते तेव्हा खूप गोष्टी नव्याने गवसल्याचा वेगळाच आनंद मिळतो. त्यांना ऐकताना आपण सुद्धा संवेदनशील होत असतो. पुस्तकातली empathy ची व्याख्या म्हणजे फक्त शब्द असतात. पण आस्था म्हणजे काय हे ह्या मंडळींकडे पाहून समजतं. वेधच्या अफाट ऊर्जेच्या सान्निध्यात आपण मोठे होतोय, इतक्या खऱ्या अर्थाने ‘celebrities’ ना पाहतोय, ऐकतोय ही गोष्ट किती महत्त्वाची आहे हे आता लक्षात यायला लागलंय. आणि वेधची मोहिनी वाढतंच जात आहे!

– आभा,
बदलापूर वेध.


I remember going to Datar classes that day, back in 2015, you could feel an unusual excitement. Everybody was happy and excited, I just couldn’t understand ‘why?!’. On the way to the classroom that day, the soft board had a leaflet pinned on it. It said “ VEDH 2015”. I sat through the class with curiosity, which was finally satisfied by our teacher at the end of the class. Our teacher told us what VEDH was, the whole idea behind it and insisted that all of us attend it. On my way out, I saw the choir and stood there for a while to watch them practice. You could hear a few lines of the song, sir’s instructions and also the jokes he cracked. This happy atmosphere that continued till D-Day, had my curiosity and the excitement to get it satisfied increase like a geometric progression!

I reached the venue 10 mins before time and saw a huge crowd in front of the door! The parking was close to full. You could see people from all age groups and everybody was looking…..beautiful! Beautiful not only in their appearances, but the positivity each person brought with them added to their beauty.

Every session was unique in it’s own way. What struck me the most was the humility of the faculty. They explained their work in such a simple way that at the end of the session a primary school kid could get motivated to do something similar. I went home that day feeling very positive and inspired. That day, I decided I would volunteer for  the next year’s VEDH.

Same time next year in 2016, the preparation of VEDH had started and I, was gathering courage to go up to Palshikar Sir and tell him about my wish to volunteer. This year I wanted my parents to attend the program and I remember going to sir’s cabin to ask him to reserve tickets for them. On him asking me how many tickets I wanted, I replied, “ Sir, three tickets for the three of us” and he said, “ You won’t be needing one, you’ll be a volunteer starting this year.” I went back with a huge smile on my face.

It was my first time experiencing an event from the organizer’s point of view. At every VEDH meeting, I was amazed at the kind of work that goes into such events. The fact that every person on the team was balancing their already rich routines and had taken up the responsibility to volunteer for VEDH with such dedication that VEDH had now become a big part of their lives was remarkable!

That year I reached the venue an hour before the program started. I went in and saw everybody doing final checks, last minute changes, practices, etc. Backstage, I could see people running around to finish their work in time. I helped with the booklets, made sure they were kept at the door and were distributed to each person upon entering. The distribution part in itself was such an amazing experience! Initially, it sure was overwhelming to see so many people lined up. You start thinking if you can give the bags to so many people quickly so that the process doesn’t slow down because of you, but then to see the people say ‘thank you’ with a big smile makes all those thoughts go away.

Observing the VEDH faculty was another great experience in itself. I got a chance to speak to them before their sessions. They’d done work no one thought about, in a field no one knew about. They’d excelled in what they did, yet they were extremely humble. They were happy to talk to you, share their experiences, help you if needed, answer the silliest query you had. They all were happy to be interacting with people, youngsters especially.
After every session, a group of kids would come to the VIP room wanting to meet the faculty. The kids were shy and would normally only take photos or autographs and leave, but every faculty would take the initiative and speak to every child coming to meet them. Almost all of them stayed for the whole program and during lunch or at the end of the day they would be curious to know more about fellow faculty members’ work and whole- heartedly appreciate them as well.

That year’s VEDH taught me that the greatest qualities in a successful person are
humility, hard-work and passion.
It taught me to be confident, but never to be so proud of accomplishments that it makes you arrogant.

I’ve been attending Pune VEDH ever since. Each year the planning process teaches me as much, if not more than the two days of the event itself. VEDH has connected me to such lovely people- the Pune VEDH team and the faculty each year. I’ve found new ways to give back to the society through the faculties’ work, and they’ve inspired me to do something creative in my field so that I would contribute to the society in some way.    

-Rucha Boralkar,
Pune VEDH.

For a Better Tomorrow

The therapy room at my internship center felt dim, even with lights. Or was it the sadness of my twelve year old client that made the well lit room darker? It was a particularly enlightening session, more for me than for the client, I dare say! I remember his face when I introduced his favourite cricket metaphor,something I didn’t even know would help me in future sessions. “Do you move your wrist and hit the bat in the same way for every ball thrown at you?” “No!”, he was appalled by the dumbness of this possibility. “Depends on the nature of the ball”, he said, demonstrating how to hit the bat, so holy for him, while hitting a fast ball and then a spin and then some other types I don’t remember the names of, because at this point, my client’s face looked so happy and engaged that I was stuck at thinking how beautifully can your passion change your emotions like a switch! This session was a whole process till we finally reached to “If you decide to move your bat depending upon the ball, can you, in these various situations that trouble you, pause, think and respond in a way the situation asks, because I think if the bat was your behaviour you want to change, you’ve been hitting the bat in the same way for so many different situations”.

Dr. Nadkarni Sir’s voice took over again, bringing me into the here and now. He was talking about the difference between reaction, automatic and extreme in nature, as opposed to a response, which is fairly thought of, appropriate and helpful to the one who is responding and also to the one who receives the response. In ‘Mind Fest 2019’ terminology, I think the axis of response tilts to the cortical and neo-cortical sides. This is exactly what I was trying to communicate to my client, in a very broken language as was able to my inexperienced self, I thought.
Sir was speaking at Majha Katta, an ABP Majha initiative; about coping with various issues that the pandemic is making popup in our lives, or is it? I thought the interview was a model one, slowly working its way up from discussing individual problems, then interpersonal, familial, then on the level of community, the nation and finally as a global unit of solidarity. I urge each and every one to watch the interview, the link of which I am attaching at the close of this blog. Having written that, I see no point in summing up the elixirs of knowledge from this interview, which everyone will receive in the purest form through the interview itself.
I intend to, through this blog, ponder upon as I write and present my personal takeaways and feelings, if it please.

Let us go back a couple of months in time. People were ill, dying, for different reasons albeit. Some were living in abusive families, although not the entire day. Senior citizens were just as lost without any activities to engage themselves with, children just as much bubbling with energy and the population catering to their needs just as stressed (for different reasons), and lost about how to manage the children and the elderly at home. There were people who wished to go home, wishing to escape not the locked down and unfamiliar cities but the feeling that one doesn’t belong in a place. There were people without food, people living alone and feeling lonely too. There was uncertainly and anxiety and maybe depression and all that. It was a different pandemic, I wouldn’t call it the pandemic of unhappiness but that of a ‘lack of optimum happiness or functioning’ maybe.

Now going ahead in time, I am sure this situation will resolve; and hoping that it happens sooner, with the cooperation from fellow citizens of this world, rather than much later. People will still be ill and dying from other manageable diseases, senior citizens will still want to ‘kill’ time rather than utilize it, children will still be….well…the correct adjective here is just children. So children will still be children, adults would still be stressed about finances and work and mundane lives. People will return for work to the familiarly alien cities, there will be hunger, ironically with the availability of food this time, only with less cleanliness, more pollution; thereby adding or making the issue of endangered biodiversity resurface.

All in all, with open shops, air free of this virus in question, busy streets and freedom to travel restored, we will still be locked down. Locked in our brains, lives, communities, nation and the world- all of which could be better places with consistent, resilient and empathetic effort from our side. We, as someone residing in our bodies and living with our thoughts or emotions all the time, paying the consequences of our own behaviours would want to be aware of this trio of thoughts, emotions and behaviour that influences each other. Problems will be different but the uncertainty and anxiety arising out of it will still be the same. Resilience, Pinning short and long term goals, flexibility in executing plans, adjusting gears to maneuvre through life, cultivating the ability to bridge the gap between reaction and response will still be helpful. Working on interpersonal relationships will bring just as much joy. Giving ourselves a cognitive, emotional and behavioural break from the monotony that everyday life throws at our faces will still reduce stress and sooth the being.

Summing the topics discussed in the interview simply goes along way in proving that Sir’s interview wasn’t about the pandemic. It was about principles of sustainable mental health. The pandemic was a trigger, although the most serious one. I would like this interview to be a clarion call for all citizens, for the ordinary faces having extraordinary potential, and importantly for those citizens who are delivering their duties for the nation in administrative roles and in capacities that infer upon them the responsibility of leadership.

The pandemic has given all of us the window to be aware of challenges that won’t change unless we do. The fact that this is a biological threat, directly threatening life has done the job of bringing problems buried deep within the noise of quintessential life to the screaming foreground now. Shouting loudly from this is the opportunity to change as a world for the better.

The interview is no less enlightening than Buddha’s discourse, laying down advisory principles for policymakers, administrators, legislators and world leaders on the macro level on the one hand. On the other hand, it makes the individual aware that they too, have just as much power, when they demonstrate the needs of the hour like empathy and compassion as one face.

The present is a challenge most of us will face only once in our lifetimes. It has brought grave problems. As I see people in atypical situations and special needs battling with it, my heart fills with pain. I am not without empathy to everything that this phase has brought with it, like the debris brought by a sea wave to the seashore.
It is just as important to know that humanity will survive this. But why simply survive, when we can soar?

-Ketaki Joshi

To watch the full interview of Dr. Anand Nadkarni at Majha Katta, click on:

अतुल आणि अमृता यांची शाश्वत शाळा

लातूर वेध २०१९ मध्ये “गौरव बंडखोरीचा” या सूत्रा अंतर्गत शाश्वत शाळा, अमरावतीचे अतुल आणि अमृता गायगोले यांची मुलाखत पाहण्याचा योग नुकताच आला (या मुलाखतीची युट्यूब लिंक लेखाच्या शेवटी दिली आहे). ही मुलाखत ऐकताना पहिल्यांदा जाणवते अतुल यांची conviction – दृढ धारणा. ते सांगत असलेल्या गोष्टी त्यांनी कुठे वाचलेल्या, ऐकलेल्या नाहीत, नुकत्याच त्यांच्या मनात आल्यात असेही नाही. त्या अनेक वर्षे त्यांच्या मनात रुजून, फुलून परिपक्व झाल्यात आणि नंतर बाहेर पडल्या आहेत असे वाटते. तेरा वर्षांहून अधिक काळ स्वत:च्या श्वासांच्या समिधा अर्पण करुन ही परिपक्वता या दांपत्याने मिळविली आहे. बारा महिने, चोवीस तास शिक्षणाच्या ध्यासासाठी – त्यांच्या दोन शाळांसाठी (त्यांच्याच शब्दात सांगायचे तर पहिली “बंदिशाळा” आणि दुसरी “संधीशाळा”) त्यांनी खर्च केले आहेत.

अमरावती हे पुण्या-मुंबईच्या पावलावर पाऊल टाकीत मार्गक्रमण करणारे शहर. मात्र एका बाबतीत कदाचित ते आपल्या मेंटॉर-शहरांनाही मात देत असेल. इथे अशी एक शाळा आहे, जिथला बाळाचा प्रवेश बाळ आईच्या पोटात असतानाच निश्चित करावा लागतो. शाळा नावाच्या चक्रव्यूहात इथले “अभिमन्यू” जन्माआधीच प्रवेश घेत असतात. अतुल-अमृता या सुविद्य दांपत्याला या शाळेची ओढ न लागती तरच आश्चर्य. या शाळेच्या प्रवेशाचे सव्यापसव्य आईबाबांनी पार पाडले आणि त्यांच्या “सई” बाळाने इथे प्रवेश तर मिळविला. सई शाळेत जायला लागली तशी तिची सर्वांगिण काळजी घेण्यासाठी अमृता चक्क त्या शाळेत शिकविण्यासाठी जाऊ लागल्या. बाहेरुन अतिशय आकर्षक दिसणाऱ्या शाळेचे रॅपरखालील अंतरंग अमृतांच्या लक्षात येऊ लागले, आणि त्यावेळी “आपणच शाळा काढूया” या इच्छेच्या निखाऱ्यावरील राख झटकली गेली आणि या दांपत्याने त्यांची पहिली शाळा काढली देखील.

अतुल व्यवसायाने इंटिरियर डिझायनर तर अमृता MA (English). मात्र शाळेत शिकविण्यासाठी सर्वात महत्वाचं काय लागते तर मुलांवरचे प्रेम आणि त्यांना उत्तम शिकवावे ही उत्कट इच्छा. याच भावनेतून त्यांची पहिली शाळा उभी राहिली. शाश्वत शाळेची आधीची आवृत्ती “एडिफाय” कोणत्याही हाय निश शाळेप्रमाणेच होती, आणि अत्यंत यशस्वीही झाली. अतुल-अमृताही या काळात कोणत्याही सर्वसामान्य पालकाप्रमाणेच “उत्तम करियर घडविण्यासाठी शिकविते ती शाळा” याच विचाराचे होते. परंतु वर म्हटल्याप्रमाणे “मुलांवरचे प्रेम आणि त्यांना उत्तम शिकवावे ही उत्कट इच्छा” ही उभयतांची अमृतगुटी होती. “कुठेतरी चुकत आहोत” हे जेव्हा जाणवले तेव्हा मांडलेला मोठा डाव उधळून नवा मांडण्याची शक्ती त्यांना याच गुटीने दिली असावी. “जीवनासाठी शिक्षण नाही तर जीवन हेच शिक्षण” हा युरेका विचार ज्या क्षणी त्यांच्या मनात आला तो उत्क्रांतीचा क्षण होता. न्यूटनचे नियम शिकायचे नाहीत, तर नियम तयार करणाऱ्या न्यूटनच्या मनात डोकावून पहायचे हे त्यांना जाणवले. नियमांच्या चष्म्यातून जग पाहिले तर ते नीरसच दिसते, “कोणत्या मनहूस घडीला तो न्यूटन जन्माला आला”, असेच वाटते. मात्र जगाचे चलनवलन पहात पहात नियमांकडे गेले तर नियमांच्या जन्माचा सोहळा अनुभवायला मिळतो. “मै भी न्यूटन”, असे ज्याला वाटेल त्याला न्यूटन कधी मनहूस वाटेल का? हाच “बंदिशाळा” आणि “संधीशाळा” यातील फरक असणार.

शिक्षणाच्या बाबतीतील त्यांचे उत्क्रांत झालेले विचार अतिशय सामान्य पालकांना ‘रॅडिकल’ वाटणारे. अचानक समोर आलेल्या क्रांत्या सामान्यजनांच्या चटकन पचनी पडणाऱ्या नाहीत याची सुबुध्द जाणीव – शहाणीव त्यांच्यांत होती. “जगाला हळूहळू धक्के देत बदलूया”, हा विचार अत्यंत महत्वाचा खराच. हा गांधींचा मार्ग – क्रांतीपेक्षा उत्क्रांतीवर विश्वास ठेवणारा. समाजाला बरोबर घेऊन पुढे जाणारा. पालकांच्या पाल्याविषयीच्या पारंपारिक आकांक्षांचा आदर अतुल-अमृतांनी नेहमीच केला. कधीकाळी त्याच त्यांच्याही आकांक्षा होत्या ना!

“शाश्वत शाळेतील” बहुतांश मुले शिष्यवृत्ती परीक्षेत उज्ज्वल यश संपादन करतात. या बिंदूवर ही शाळा पालकांच्या अपेक्षांवर खरी उतरते. आपल्या पाल्याची शाळा “भारी” आहे हा विश्वास पालकांच्या मनात दृढ होतो, आणि यानंतरच शाश्वत शाळा प्रयोगशीलतेच्या मार्गावर अग्रेसर होते. पालकही विश्वासाने विसावतात. समोरच्या व्यक्तीचा, तिच्या आकांक्षांचा “विनाअट स्विकार” करतानाच आपले ध्येय न विसरणे, आणि अत्यंत प्रेमाने त्या व्यक्तीला आपल्या विचारांच्या रंगात रंगविणे ही गोष्ट खूप आकर्षक आहे. वादविवादाच्या खडखडाटात बऱ्याचदा अहं दुखावले जातात, आणि आपल्या विचारांचा सहजपणे स्विकार ज्यांनी केला असता अशी माणसेही दुरावतात. प्रयोगशील शाळा बऱ्याचदा कडकडीत वैचारिक वैराग्यामुळे अल्पसंख्यांची बेटे ठरतात. हे “धोक्याचे वळण” शाश्वत शाळेने मोठ्या संवेदनापूर्ण रितीने टाळले आहे.

शाश्वत शाळेत सहावीपासूनची पुढची मुले त्यांच्या मागच्या वर्गाचे वाटाडे बनतात. गतवर्षी त्यांनी जे शिक्षण जगले ते पुढच्या पिढीला पास ऑन करतात. नववीची मुले तर अख्खी शाळा चालवितात. सफाईपासून प्रवेशापर्यंत सर्व विभाग सांभाळतात. मुले वर्गखोल्यांत फारशी नसतातच! शिक्षक म्हणून विषयाचे एक्स्पर्ट येतात, ते बऱ्याचदा शाळेतील मुलांचे पालकही असतात. शाळेला आखीव रचना नाही असे वर वर पाहता वाटते, मात्र तसे नाही….. मुलांना काय शिकवायचे, कसे घडवायचे याचे पक्के आडाखे, पक्की रचना शाळेकडे आहे. मात्र ही शाळा कृत्रीम फुले बनवायचा कारखाना नाही, तर फुले फुलविणारी बाग आहे. इथे मुलांना स्वत:च्या जनुकांप्रमाणे फुलण्याचा अधिकारही आहे, आणि बागेतल्या माती-पाण्याचे उत्तम-आरोग्यमय पोषणाचे आश्वासनही आहे.

शाश्वत शाळेत सुरू असलेले प्रयोग भन्नाट तर आहेतच, पण असे प्रयोग याआधीही झाले आहेत. मात्र ही सारी उदाहरणे का कोण जाणे, दूरस्थ दीपस्तंभ वाटत राहतात. आणखी एक म्हणजे ही उदाहरणे कदाचित ‘पुस्तकात बंदिस्त’ झालेली वाटतात, ‘स्टॅटिक’ वाटतात. मनावर असलेल्या परंपरांचा पगडा हे कारण नक्की असू शकेल, मनाचा दोष म्हणूया हवा तर. या पार्श्वभूमीवर अतुल-अमृता यांच्या शाळेतील “पालकांच्या आकांक्षांचा स्वीकार” थोडा अधिक आश्वासक वाटतो. हळूहळू धक्के देत पुढे जाणं थोडं सोपं वाटतं. आणि दुसरं म्हणजे हा प्रयोग “ऍक्टिव्ह” फेज मध्ये असणं किंवा अतुल-अमृता यांचं “ऑनलाईन” असणं हे ही महत्वाचं आहेच.

शाश्वत शाळेची ओपन सोर्स भूमिकाही अत्यंत आश्वासक आहे. एक कोटीचे हजार, हजाराचे दहा (अधिकाधिक लोकांना प्रशिक्षित केले की प्रशिक्षणासाठी मोजलेले मूल्य दरडोई कमी होत जाईल) म्हणजे काय तर – ‘जे जे आपणासी ठावे, ते ते इतरांसी शिकवावे, शहाणे करुन सोडावे, सकल जन’! ही कॉपीलेफ्ट* विचारसरणी सुंदर आहे.

आजची शाश्वत शाळा अतुल-अमृता यांच्या आधीच्या शाळेचे उत्क्रांत रूप आहे, ‘उत्तम, प्रभावी शिक्षण देण्याची आस’ त्यांच्या आधीच्या शाळेतही होती, आजही आहे, आणि पुढेही राहणार आहे. शाश्वत शाळेच्या रेप्लिका निघणार नाहीत, कारण शाश्वत शाळा स्वतःच बदलत राहणार आहे. ‘गतितील स्थिरता’ किंवा ‘गतिमान संतुलन’ हाच ज्या संकल्पनेचा मूलाधार आहे ती संकल्पना भूमितीश्रेणीने उत्क्रांत होण्याची भरपूर शक्यता आहे.

वेधच्या व्यासपीठावर अतुल-अमृता यांची ही मुलाखत येणे हा मोठाच भाग्ययोग आहे. अवघ्या सदतीस मिनीटांच्या मुलाखतीतून डॉ. आनंद नाडकर्णींनी अतुल-अमृता आणि त्यांची “शाश्वत शाळा” जगासमोर सादर केली. इतकंच नाही तर त्या उभयतांना वेध परिवारात सहभागीही करून घेतले. हा दुहेरी समन्वय मोठा सुरेख आहे.

शाश्वत शाळा अधिक जवळून समजून घेण्यासाठी शाळेचा दोन दिवसांचा एलिमेंटरी कोर्स प्रत्येकाने अवश्य करावा! वेध परिवारात अतुल-अमृता यांचे आगमन अतिशय आनंददायक आहे, ते सर्वांना समृद्ध करणारे ठरो!

-मंदार परांजपे,
पेण वेध.

*Copyleft – an arrangement whereby software or artistic work may be used, modified, and distributed freely on condition that anything derived from it is bound by the same conditions.

ही मुलाखत पााहण्यासाठी खालील लिंकचा उपयोग कर….

Rationally Speaking….

‘Honourable Rebel’, the theme for this years Latur VEDH was a celebrated one, and rightfully so. I for one, unfortunate to have missed attending the event in person, was extremely excited and quite impatient for the sessions to be released on AVAHAN, the YouTube channel. The enlightening and thought provoking interview of Dr. Hamid Dabholkar and Rukhsana Mulla, both, shouldering the responsibility of propagating rationalism through the Maharashtra Andhsraddha Nirmoolan Samiti (MANS) was indeed a treat to absorb. This blog is an expression of the impact it has had on me. I sincerely hope that my pen helps me in fluently expressing my views, for strong experiences often tend to numb me down.

As a child, I was naturally curious about a million things, reasons behind performing various rituals being one of the topics. This curiosity had a typical answer, “We do it because its advised in the Shastras.” I think this line goes as an answer for all the doubts like a pair of delicate gold earrings go well with most dresses in anyone’s wardrobe. Here’s an example- I once suffered the exasperation of the ladies in the household who were tired from cooking various delicacies, for serving salt in the plate that was to be offered to the deities on some festive occasion. I was ignorant of the ritualistic rules that stated otherwise. I wanted a reason behind this rule and my grandmother gave me the rehearsed line, “Its written in the Shastras.” My grandfather, a man honest to the core chipped in and observed, “My child, I think its because of the water in the salad preparation. Can you imagine how this residual water would go through the salt, encircling the plate and making everything salty?”, he said playfully and I laughed. But that was a much practical answer, I thought, willing to buy it.

When Rukhsana Mulla talks about how she rebelled against wearing a burqa, I remember an incident from my own childhood. Behold the irony. We had a function at school. The theme was to represent India. Our class teacher wanted one of the girls to borrow the burqa of one of our other teachers and wear it while presenting a chart on Eid. I was very excited to wear the burqa for when would I get to wear it otherwise? I volunteered for it but the teacher wanted the tallest girl in the class to do the needful because the burqa wouldn’t fit me. To my immense relief then and much sadness now, the girl’s family wouldn’t let her do it because they were Hindus who thought it inauspicious. I spent the day of the event looking like a sack, but enjoyed myself thoroughly, despite the obvious frowns and shock of those who asked for my obviously Hindu name. In all the irony that comparing these two incidences presents, the point is, it is not about the burqa! It is about the freedom- to wear it, and to not.

It is very clear that the level of irrationality I have experienced, although frequently isn’t as harmful and severe as many other instances that one reads about. After recollecting such experiences I have this to say-

People have a way of making meaning of the minutest incidences that happen to them. For example, having bought fruits that aren’t sweet enough, some might blame it on the way that unknown bystander was greedily looking at them. Others might take it as the fruits of their own karma, quite literally! Making meaning is necessary for human beings, for it helps in comprehending how the world functions.

A child, burnt by trying to catch the flame of a lamp, learns to avoid it in the future. Adults on the same lines, try and make associations out of rationally unrelated things sometimes, in order to avoid unpleasant consequences in the future. If one associates a failed interview to the shirt they wore that day, they would learn to avoid wearing it for important days in their life henceforth.
The child learning to avoid fire has evolutionary significance. We are all biologically programmed to learn to escape from unpleasant things and it has a completely evolutionary purpose. The person with the failed interview might either be an example of this biological need to escape harm gone wrong or the product of some irrational thought that dictates, “Things must never go wrong in my life. If they do go wrong, I will tear apart the incidence into pieces and make it right the next time!”

On the other hand, there is this belief, rooted in history, that looks at humans as basically aggressive, destructive and downright selfish. This further means that humans won’t behave in a way that maintains social order, unless there is fear. This can be anything from the fear of buying oil on Saturdays to fear of the stars, planets and how they were positioned on the day of one’s birth.

As psychology students, the first thing we are taught is classifying psychological phenomena as abnormal. There are three constructs that help in determining abnormality. The first is psychological dysfunction: the breakdown in cognitiive, emotive and behavioural functioning. The second is impairment in daily functioning, which means that the symptoms or the distress affects one’s routine negatively. The third construct, which is central to our theme is culturally atypical behaviour. To illustrate this, imagine someone panicking over a black cat crossing their path. This reaction wouldn’t raise eyebrows in India, it would rather invite pity. But the same reaction would definitely be abnormal in some other country, simply as the cultural context differs.

Connecting everything together, can we say that superstitions and stereotypes are justified abnormality? This justification is so strong that one fails to see how it curtails individual freedom. Ruksana Mulla’s heartfelt narration is the illustration of this very statement. The distress that people, those wounded by superstitions and on the receiving end of stereotypes face, is conveniently neglected to the point that most people on the receiving end learn to live with it too!

It is to curb this distress and the root of it: irrationality, that a social intervention, in the form of MANS’s work is the need of the hour. That it still presents itself as such an urgent need, despite such interventions by multiple thinkers through the pages of history, just presents a sad picture. The word abnormal essentially means the phenomena which are seen in the minority. Majority decides what is right and what isn’t. When the face of the majority is irrational, it gives me the undying urge to compare it to a heard of sheep, blindly following a path.

As mentioned before, the incidences of irrationality in my life are not sever, thankfully so. That however, doesn’t imply I am any less distressed by such situations when they tend to curb the freedom to live rationally- be it my freedom or the freedom of my countrymen. I wish the video of this session at Latur VEDH is watched by millions, for that would exemplify a wave of the social intervention we are hoping for.

The day after I watched this session, a new sun arose on my sky. Dr. Hamid Dabholkar says he was a de facto member of MANS, by the virtue of taking birth in the Dabholkar family. Rukhsana Mulla rebelled out of the need to educate herself and to ensure her rights are granted. I choose to stand by them actively, recognizing rationality as a value. What this gives me is a goal. Today, I recognize I unfortunately am not so courageous as to take it to a social level directly. What I have been successful in doing however, is this; I have been mindful of instances that have embodied irrationality during the past few days. I have examined and corrected some of my own thoughts compassionately. I hereby pledge, to actively ensure my own freedom in cases where irrationality curbs it and help others do it when empathy calls for it.

Shahu, Ambedkar, Dalwai, Dabholkar and Dabholkar, Mulla, have all envisioned a way of life, a rational face of the country for us. As slow as the change is, as unpromising and hopeless as certain assassinations make the picture, I choose to start contributing in my own small way. I promise to give myself this way of life we all deserve, as I pray others do too.

-Ketaki Joshi

To watch Dr.Hameed Dabholkar and Rukhsana Mulla’s session at Latur VEDH, click on

Create your website at
Get started