Pune VEDH that celebrated the theme “Follow your Dream” was one of the best VEDH programs I have attended; precisely because it opened my eyes to a million realizations and started shaping a perspective.
Perhaps the most memorable session of all was that of naval officers Abhilash Tomy and Captain Dilip Donde. Captain Donde is the first Indian to have completed a solo unassisted circumnavigation of the globe under sail. Commander Abhilash Tomy is the first Indian to complete a solo, unassisted, non- stop circumnavigation. The session is etched so deeply in memory for one big reason- it opened my eyes to a new world. It was centered around something that I don’t quite associate myself with, the seas. I see myself flying a plane in a parallel universe, and one of the things in my bucket list for the life I am living right now is to drive a huge truck on North Indian roads… come down a bit to Punjab then eat at a Dhaba and drown myself in lassi (the most important bit)… nap in the truck and finally board a flight back to Pune. Strangely however, I never see myself doing anything with the element of water. Not that I am afraid, intimidated by the fact that the seas look so different on the surface and we know it to be the complete opposite of monotonous, violent at times and with a lack of life on the inside maybe; but I call my relationship with the sea (or a lack thereof), more neutral, aloof, with a lack of ties; all owing to not having dived enough into the depth of its beauty.

One would think this neutrality with the sea would spill over into the lens with which I watched Commander Abhilash Tomy and Captain Dilip Donde speak; but the reality was a hundred and eighty degrees opposite to that. Both the speakers let the audiences so eloquently into their worlds, that empathy became a companion throughout the session. The session left me mesmerized, with tonnes of insights and information.

A few years later, Tomy was in news because of a major accident he suffered, while sailing for the Golden Globe Race in 2018. Commander Tomy was the only Asian participant, invited to participate in the race, that had them sail on small boats, using resources and technology from the year year 1968. After a particularly bad storm, Commander Tomy fractured his spine in the accident. The ordeal lasted for three and a half days before he was rescued.

Having heard him at VEDH, and more importantly, having empathized with his passion for sailing, I naturally followed the news, distressed by the accident, relieved by the rescue and then nothing less than frighteningly enlightened by his interviews following his amazing recovery.

After having been a virtual witness to all the above, I have this to say; Cdr. Tomy, to me, is the epitome of resilience. Resilience, in psychological lay terms is conceptualized as ‘bouncing back’. But I have come to believe it is more than that. It is a ‘way of being’ in the face of adversity. Two comparative visualizations come to mind. When one says ‘resilience’, I do not see a figure falling down into depths and springing back up because his coping resources made him a trampoline. I picture it like this: A person standing in a fixed position, boxes marked for where his feet should be; extremely speedy and harsh winds blow, attempting to move them from their position and throw them into losing themselves. The winds bring with them all kinds of objects….. injuring the person. The task requires enduring the pressure and holding our selves into the face of it. The resilient will sure move, but the least.

Resilience is having clarity of and being loyal to one’s goal, one’s dream. It is finding one’s way to the summit, no matter how many avalanches. Journeying with determination to fulfill the dream, perseverance in the face of odd, self- discipline and emotional regulation to keep you on track.
When talking about how he faced the accident, Cdr. Tomy tells the interviewer all that he did to be what we are now calling ‘resilient’. He managed his physical symptoms after the fall, sent a short text message to the race organizer reporting his conditions and lay on his bunk bed with his thoughts- which could have been his worst enemy. He started making a mental note of the do’s and dont’s for his next voyage. He is also candid in telling us that upon knowing his legs were not obeying his command, the thought of being paralyzed for life crossed his mind; which is when he thought he would start preparing for the Paralympics in that case! This gives me more clarity about the nature of resilience- identifying and then using resources effectively to battle the adversity, and having a crystal clear distinction of the factors within and beyond one’s control.

Not having someone to talk to for months in a row, the sheer task demanding one to succeed at being a sailor, engineer, doctor, mechanic all at once; beating storms, enduring immense pain and lack of sleep are but a few challenges that these naval officers at VEDH and later Cdr. Tomy through his many interviews made me aware of. At the same time, they also helped it dawn upon me that along with the winds, it is resilience that gives direction to the voyage.

What we call the world is in fact our limited view of the world. We can never know the whole of it. The same goes in case of different professions. Coming to the role of VEDH in developing perspective, again, two visualizations take shape in the mind’s eye. On the surface of it, the function of VEDH can be looked at as an orchard: making the youth aware of a multitude of career avenues. The deeper one dives however, all these roads are seen converging on one point- the point of self growth. As unconnected I have been with the seas, Cdr. Tomy, Captain Donde and VEDH taught me what it takes to complete a voyage.
For every story of a storm Cr. Tomy and Captain Donde had to tell, I could see the storm of sheer will, perseverance and resilience within them that had helped them sail through the ones around their boat.

As the saying goes…
Fate whispered to the warrior,
“You cannot withstand the storm.”
The warrior whispered back,
“I am the storm.”

To all of us I say, Let the storm brew within!

-Ketaki Joshi,
Voluneer,
Pune VEDH.

References

Link to Cdr. Tomy and Captain Donde’s Pune VEDH session: https://youtu.be/sDLnPLaRvpQ
Cdr. Tomy’s interview for Hindustan Times: https://youtu.be/11J8pPHZ8R0
Cdr. Tomy’s TEDx talk: https://youtu.be/jlAjbKyCFLY
Capt. Donde’s TEDx talk: https://youtu.be/NJGJEvmie3M

Lockdown च्या सुरुवातीच्या काही दिवसातच डॉ नाडकर्णी यांची मुलाखत पाहिली. त्यात त्यांनी सहकुटुंब चांगले सिनेमे पहा असा सल्ला दिला होता. म्हणून त्यांनीच सुचवलेला ‘Forrest Gump’ हा १९९४ सालचा सिनेमा पाहिला.

आपल्यातल्या अनेकांनी ‘पान सिंह तोमार’ हा चित्रपट पाहिला असेल. त्यात एका लष्करातल्या जवानाचा ‘आंतरराष्ट्रीय धावपटू ते कुप्रसिध्द डाकू’ असा प्रवास रेखाटला आहे. ह्या उलट ‘Forrest Gump’ मधील धावपटू हा जगाच्या दृष्टीने “slow learner”. पण जगाने त्याच्या बद्दल केलेली सर्व भाकिते तो मोडीत काढतो. कॉलेजमधून पदवी मिळवतो, फुटबॉल, टेबल टेनिस या खेळात राष्ट्र पातळीवर खेळतो, सैन्यात व्हिएतनाम युध्दात शौर्यपदक मिळवतो आणि मासेमारीच्या व्यवसायात लाखोंचा नफा कमावतो.

  ही जरी संपूर्ण सत्यकथा नसली तरी प्रेरक नक्कीच आहे …… आणि पाहता पाहता आम्हा तिघांच्याही मनात येते, हा तर चक्क वेधची faculty आहे की! त्याला बोलतं करण्यासाठी डॉ. नाडकर्णीनी यायलाच हवे! फिर देर किस बात की!
आमच्या मनःचक्षूसमोर आलेली ही मुलाखत तुमच्यासाठी शब्दबध्द करत आहोत.
( टीप: हा सिनेमा ज्यांनी पाहिला नसेल त्यांनी नक्की पाहावा…… नॉर्मल ह्या शब्दाची व्याख्या पुनः करायला हवी असे तो चित्रपट पाहिल्यावर वाटलं.) 

AN: नमस्कार, सर्व प्रेक्षकांचे वेधच्या ह्या मंचावर मनापासून स्वागत. यंदाची आपली संकल्पना आहे ‘नियती आणि नियंत्रण’.
वेधच्या माध्यमातून आपण नेहमीच तरुणाईच्या समोर अत्यंत स्फूर्तीदायक असे रोल मॉडेल ठेवत असतो.. कोरोनाच्या  संकटाने आपल्याला दाखवून दिले आहे की आपली विचारपध्दती “glocal” होणे आवश्यक आहे…… म्हणजेच think globally act locally……जगाचा विचार करत असलो तरी ते ज्ञान आपल्याला इथे वापरता आले पाहिजे. त्याकरता ह्या वेळी आपण प्रथमच एक आंतरराष्ट्रीय faculty आमंत्रित करत आहोत.

ते बोलत असताना त्यांच्या मागील पडद्यावर Forrest Gump ‘Facebook Live’ च्या माध्यमातून दिसू लागला आहे.

AN : Hello Forrest! Welcome to VEDH! It is a pleasure to have you with us today. And everybody here is eager to hear your story. Shall we start right away?                         

FG : Hello. Yes let’s start.

AN : So let us begin with talking about your childhood. Tell us about your school.

FG : I was born in Alabama. I had a crooked spine at birth. So as a child I had to wear braces on my legs to keep them straight and to help me walk. And I had an IQ of 75. According to the American rules, anyone having an IQ below 80 has to attend a special school. But I went to a normal school like all the other kids around me. That was because of my Mama. She asked the headmaster of a ‘normal’ school, what he meant by Normal. She said that all children were special in some way or the other. So should they all go to special school? In the end he had to accept me as a pupil.

AN : Oh! But did you get along with all the other kids in the school?

FG : Oh no. I had only one real friend..…. Jenny. The rest of the kids in school teased me, threw pebbles at my braces and called me stupid.

AN : So what did you do? Fight them back?

FG: Not at all! I didn’t mind when they called me stupid. ‘Cause Mamma had told me that nobody is born stupid. But the pebbles hurt my legs. So Jenny told me to run away; run as fast as I could. And then one day while running really fast, my braces broke. I thought I would fall down, but I didn’t!  In fact, I found out that I could run faster without the braces. I went on running. I was the fastest runner in the college football team. 

AN : Oh! I was going to come to that. How did you do in college?

FG: I did not like to study much. But I liked the sports there. Then America started the war with Vietnam. We all had to enroll ourselves in the army.

AN: Tell us about military life. Did you miss your life back in Alabama?

FG: Well, I didn’t think much about what I was missing. I just did what our sergeant told us to. There I made friends with Buba, a boy of African origin. We had decided that we would go to Buba’s village and fish for shrimps, once the war was over .
But then suddenly one day the firing started. A bullet hit me in the buttocks. I wanted to slip away just as Jenny had asked me to. But I could not leave all my fellow soldiers behind and run alone. So, amidst all the gunfire, I went back. I carried our wounded Lieutenant Dan and Buba away from the firing. I could save Dan’s life. But Buba died. We were then carried to a military hospital.

AN: And what about your wounds?

FG: They removed the bullet from my body. But Lieutenant Dan lost both his legs in the war. He kept yelling at me, that he was destined to die with honour with his men. And instead I had saved him and forced on him the life of a cripple. And that I had meddled with his destiny.

AN: Did he never thank you for saving his life?

FG: No. Not at the hospital. But the country awarded me a medal for my bravery. After a year or so, my service in the army was over.

AN : So what were your next steps?

FG: Then I went to Buba’s village just as I had promised him. I bought a boat and a fishing net and started fishing for shrimp. And then one day I had a surprise visitor, Lt. Dan had come there to join me.

AN : And we have him as a surprise visitor at VEDH too! Please welcome Lt. Dan on the screen.

A big round of applause follows as Lt Dan walks slowly and sits on the chair and faces the camera.

AN : Good evening Lt. Dan. So glad to see you on your feet again.

LD: Yes these are artificial legs but good enough to walk.

AN : Did you have these when you started fishing for shrimp with Forest? Tell us about your shrimping business.

LD : Well since the Army could not keep me in their fold, I decided to join Gump in his new enterprise. I moved about on a wheelchair. But I could climb on the mast of the boat and predict where we would get more shrimp. Initially we managed to catch only the waste and garbage in our nets. No shrimps. Those were trying times, and I felt a bit disheartened. But Gump often quoted his mom. She used to say that life is a box of chocolates. You never know if you will get a bitter chocolate or a sweet one next. We can choose, but then we have to eat what we have chosen. I had chosen to come here, so I had to be patient.

AN : So when did you come to your turning point?

LD: Oh that? It was after a very wild storm. It hit all the boats at the pier. We just held on for dear life. That night, all the other boats were damaged and ours was the only one to survive the storm. And  since then, as we were the only boat afloat, we had all the shrimps to ourselves. Soon, we expanded the shrimp business; Bought more boats; Hired people; Established a company. Our turnover went into millions, ’cause there was no competition. After a while, Forrest wanted to go home to Alabama. I gave him his share of the money. But he didn’t keep all of his share to himself.

AN: What did you do with your share, Forrest?

FG: Well I gave half of my share to Buba’s mother. My Mamma always said we should only keep as much money as we need. We should give the rest to people. So when mamma died of cancer, I donated some money to the church and the hospital. I came back to Alabama. And Jenny joined me there, too.

AN : But then all of a sudden, one fine day, you started running. You almost covered the whole of America. Why was that? An awareness drive of some kind?   

FG : Oh, no! I had started running just after Jenny had left me, because I felt restless. It is the reporters and cameramen who tried to stick some kind of motto or meaning to my running. I ran because I just felt like it.

AN: And where did you reach?  

FG : Oh, I didn’t have any particular target for my run. After 3 years I was tired, so I stopped. But running earned me fame. And Jenny came back into my life again. This time along with young Forrest, my son. I was so happy to know that my son was not stupid like me, but smart like Jenny!

AN: So you lived happily thereafter?

FG: No, Jenny had been ill with a virus. She died a year after we met again.  

AN: That must have been so sad.

FG: Yes, it was. But mamma always said, death is a part of life……. So now I don’t think about it much. And then I have to take care of young Forrest. I don’t have much time for feeling sad.

AN: Too busy for tears……. Forrest, you could not have summarized your journey better….. Wonderful!

प्रेक्षकांकडे पाहून:  तर मंडळी, ह्या दोघांनी आज आपल्याला स्वतःच्या उदाहरणाने कितीतरी गोष्टी शिकवल्या आहेत. बुध्दिमत्ता म्हंटली की आपण अभ्यासाच्या, परीक्षेच्या गुणांच्या फुटपट्टीने मोजतो. परंतु ह्या बुध्द्यांकात खेळाचे गुण, म्हणजे खेळातली चिकाटी, एकाग्रता आपण हिशेबात धरत नाही…….. जे कदाचित यशस्वी होण्यासाठी अधिक आवश्यक असतात! Forrest हा मानसिक दृष्ट्या इतर मुलांच्या मागे होता, पण शारीरिक दृष्ट्या अव्यंग होता. किंबहुना, त्याच्या braces ह्याच त्याला मागे ओढत होत्या. त्या मोडल्या तेव्हा त्याला आपला खरा वेग सापडला.  

ह्या उलट Lt. Dan ला शारीरिक व्यंग होतं. पण सर्व गोष्टींसाठी आपल्याला पायाची गरज नसते हे त्याने दाखवून दिले. समुद्रावरच्या त्या वादळाने त्याला शिकवले की संकटात धीर सोडायचा नसतो, वादळ ओसरतेच कधी न कधीतरी. मग बाजी आपलीच असते. नियतीच आपले नशीब लिहिते असं म्हणणार्‍या Dan ने आता आपल्या नियतीवर नियंत्रण मिळवले आहे.  

ज्या गोष्टी आपल्या हातात नसतात, त्यालाच आपण दैव, नियती असे म्हणतो. पण ह्या दोघांची व्यंगे ही त्यांची नियती असे मानले तर त्या नियतीवर त्यांनी पूर्ण नियंत्रण मिळवले असं म्हणता येईल…. आणि सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे हे करताना स्वतः आनंद मिळवला, इतरांनाही दिला.

Background ला वेध गीताचे शब्द ऐकू येतात……..
जे सारे ना आपुल्या हाती, दैव म्हणावे वा नियती……    
परी नियंत्रण तुझेच आहे, तुझ्यात लपल्या शक्तीवरी.
नियती आणिक नियंत्रणातील सीमारेषा दिसो तुला……….  
नियती आणिक नियंत्रणातील सीमारेषा दिसो तुला

टाळ्यांच्या कडकडाटात सगळे प्रेक्षक Forrest Gump आणि Lieutenant Dan ला निरोप देतात.

–सावनी गोडबोले,
कार्यकर्ती,
पेण वेध

मी इ. ७वीत असताना ठाणे वेधला जायचं निश्चित केलं आणि कळलं, 25 वर्षे पूर्ण झालेलं ठाणे वेध यावर्षीपासून एका वर्षा आड होणार आणि त्याऐवजी ‘mind fest’ची सुरुवात होणार. थोडक्यात, वेध चा वेध घेण्याच्या आधी माझी mind fest बरोबर ओळख झाली. पहिल्या दिवशी जाताना मनात धाकधूक होती, मी इतका वेळ शांत बसून ऐकू शकेन की नाही याची! मात्र, पहिला break होईपर्यंतचा वेळ कसा गेला हे मला समजलंही नाही आणि माझी आणि वेधची सहज मैत्री होऊन गेली.

मी आत्तापर्यंत एक ‘वेध’ चा कार्यक्रम आणि दोन ‘Mind Fest’ चे कार्यक्रम अनुभवले आहेत. प्रत्येक वेळी रात्री ट्रेन पकडून घरी येताना वेधने मनावर घेतलेली पकड पुढे वर्षभर तशीच्यातशी असते.
आत्मविश्वास, ध्येयासक्ती, सकारात्मकता आणि विचार विकासाची मैफल म्हणजे वेध, हे पदोपदी जाणवतं.

तंत्रज्ञानाने आपल्याला सर्वच गोष्टी सुलभ करून दिलेल्या आहेत. ‘AVAHAN IPH’ या Youtube Channel च्या माध्यमातून वेध देखील आपल्याला आता कोठेही सहज अनुभवता येऊ शकतं! मी जे वेध प्रत्यक्ष अनुभवू शकले नाही, ते मी या YouTube Channel च्या माध्यमातून अनुभवत आहे.

वेध असो की Mind Fest, या मंचाची शान वाढवतात ते डॉ. आनंद नाडकर्णी सर! प्रत्येक वेळी सरांकडून त्या मुलाखतीचं सार ऐकलं की वर्षभराचा Oxygen मिळाल्यासारखं वाटतं आणि पुढच्यावर्षीच्या वेधकडे मन डोळे लावून बसतं.

वेधने मला ‘Out of the Box’ विचार करायला आणि समाजाचं आपल्यावर असलेलं ऋण फेडायला शिकवलं. आपल्याकडे जे काही आहे ते आपल्याबरोबरच इतरांनाही उपयोगी पडलं पहिजे, हे मला वेधमुळे कळलं.

वेधचं आणि माझं नातं एका वेगळ्या वळणावर येऊन ठेपलेलं असताना मी हे सारं तुमच्याशी share करत आहे. ‘बदलापूर वेध’ साकार होण्याच्या उंबरठ्यावर आहे आणि आम्ही सारे बदलापूर वेध कार्यकर्ते उत्सुक आहोत, बदलापूर वेधचे सुवर्णक्षण साकार होण्याची वाट बघत…..
वेधवर लिहायचं हे कळल्यानंतर हे सारं आठवलं आणि नकळत कागदावर उमटलेले पहिले शब्द ठरले, ‘वेधचा वेध घेताना’…..

– वेदिका नेत्रा हृषिकेश,
बदलापूर वेध कार्यकर्ती

“_happy.minds ” हे कु. वेदिका यांचे Instagram handle आहे. त्यावरची वेध बद्दल सांगणार्‍या विडियो ची लिंक
बरोबर जोडत आहोत, जरूर पहा!
https://www.instagram.com/tv/CA50q_8lTrY/?igshid=a7nnlgn3ewzh

I was in the tenth standard, eight years ago, when I first set foot in the VEDH environment. A bit unconventionally, my first encounter with VEDH happened not in the role of an audience member, but as one of the interviewers for a very short interview that was conducted off the stage.

It is a fleeting memory, one that I have rather repressed at the back of the shelves of my brain out of much embarrassment; which is the reason behind this shaky and possibly plain description. I was a simple student of Datar classes, Pune, who was just introduced to the idea of VEDH. With an intention and theme that appealed to me very much, I had decided to attend what was to be the second VEDH organized in Pune.

One day, Palshikar Sir asked us students to volunteer for the task of interviewing a very young girl by the name of Maya Burhanpurkar, who was born in India and lived with her family in Canada. At that time my naive and ‘happily- resident- in- the- walls- of- ignorance- self’ understood only this: Maya, a girl significantly younger than I had researched on agents that showed themselves to be medicinally useful for some grave disease. For reasons that have escaped memory now, Maya wouldn’t have been able to grace the VEDH stage personally. The idea was to interview Maya at her residence, shoot it and present the clip to the VEDH audience.

Unknown to me was the magnanimity of the revolutionary movement that VEDH is, or I wouldn’t have volunteered, probably. I say the word ‘probably’ with more certainty than the words that precede it; for I will be honest in saying that it is but dangerous to predict the actions of any fifteen year old with certainty, even if they happen to be my own and in retrospect.
Anyways, the four of us who volunteered for the task rehearsed for it a couple of days after class and off we went!

Maya, tall and pretty, welcomed us cordially and our inexperienced selves interviewed her in a robotic fashion. I for one, received indication about the said process being quite serious when I saw the big camera shooting us and the lights around it. If anything, they did the job of intimidating me quite well. During the interview, listening to Maya was a navigation task! I had to resist my urge to bury myself in and be preoccupied with the questions, then moving through her accent, into what she was saying. As far as the content of the interview goes, I understood that she had to overcome the obstacle of not having a lab to work in, managing her time between her research and education in order to get fascinating results for the research that was inspired by her grandfather’s condition. That’s very little knowledge for a fifteen year old, I presume.

But that is not all the knowledge I walked away with. After the interview, Maya made a heartfelt attempt to get to know us. In the words she exchanged with us, I could see ease, sensibility and grace, all of which I thought I lacked. If you think I was envious or intimidated, you misunderstand. I was observant, that’s all; and more blown away by the observation that the young can be sensible, more intelligent. That I am young doesn’t mean I can’t, more so, doesn’t mean I shouldn’t! Oh what a breakthrough was that for me! On the drive back home, us students were chatting about our involvement in co-curricular and extra curricular activities. One of us engaged herself in fine arts, the other in sports. Upon being asked what I ‘did’, it never occurred to me to mention my participation in elocution at various school events because they were so in snippets… unlike all the other activities that one did almost every day. “So what do you do, one of the girls asked, much appalled at my lack of an answer”. “Nothing much”, I answered truthfully and calmly, after having decided that although fun and quite useful in the long run, reading books for three hours everyday counted as neither extracurricular nor co-curricular.

Despite the possibility of walking away with intimidation, envy, anger at not engaging in certain activities, dwindling self esteem from that day’s experience, I walked away with insight, unconditional self acceptance and clarity.
The answer to what I chase was put in spotlight that day, clear in all its glory, as if the fog to the ignorance about that answer had been cleared suddenly. I chase the sensibility that comes with wisdom.

It would only be most accurate to say that this experience was the first VEDH session I attended in my life. Like any and all other VEDH sessions across all themes and people, the point is not so much as what work the faculty has done as is how they have done it, how they present it to the audiences. The personality of all faculty members, their way of being is just as enriching as their actual work; what I only see as a function of VEDH being called ‘Jeevan ki Paathshaala’.

It will not be an understatement to say that one’s sensibility enriches with the number of VEDH programs they attend; for really, I heralded upon the journey of true wisdom after I encountered VEDH. Therefore, I see fit to calculate my age not biologically, but in a new unit that I call here- ‘VEDH years’. I am eight VEDH years old today. After VEDH having poured tonnes of sensibility and wisdom in me, I feel more farther to wisdom than I ever have. Rightfully so, isn’t it?

-Ketaki Joshi,
Volunteer,
Pune VEDH.

Stereotypes are widely held, fixed beliefs about a particular group of people. Simply put, we assume a person to have certain qualities, or in many cases assume the lack of it because an individual holds the membership of a certain social group. Men are more capable of handling work, men wont be able to nurture as well as women, Women can’t lift heavy loads, women again- are bad drivers, I’m sure by this time you get the drill and there are other such stereotypes that might be running through your mind…

Stereotypes can either be positive assumptions, like ‘Grandmothers are the best cooks’; and well, by this time I suppose I don’t need to specify that they can be negative assumptions about a group, too!

Some psychologists opine that stereotypes are a way of making life a little easier. From the infinite information that our senses are bombarded with everyday, our brain can process but a little out of it systematically. Sometimes, it is just easier to assign attributes to an individual, in short, make a judgement about that person by looking at his gender, social status, caste, clothes and not the least… his profession, rather than spending an unimaginable amount of time assessing them rationally.

Career choices, like all other domains in life, are influenced by stereotypes. Careers are chosen based on gender. Intelligence, kindness, honesty, and many other virtues are believed to be present in a person as a function of their profession.

Women can’t drive trucks, sportsmen are not intelligent, it renders one poor to choose a hobby as a career, the young don’t achieve….neither do the very old, psychologists don’t get stressed, women can’t succeed in executive positions, money is the ultimate marker of success, need I illustrate the point more?
If you have disagreed with any or preferably many of the above statements, thank you!

Sometimes, as a young child I wondered whether my parents would have raised their child the same way if it were a boy? The answer, without a doubt, is ‘Yes’. There would have been no discrimination whatsoever. I have experienced an amazing environment at home and amongst close family. It was rather in other social environments- at school sometimes, through the discussions with school friends that I understood the function of stereotypes. Whenever I was in the company of stereotypical thinking, I have felt ill at ease, as if I don’t belong.

When I started attending VEDH, personally and now through AVAHAN, it was one of those scarce platforms where I have not only enjoyed a sense of belongingness but which has forced me and many alike, to pause, think, reflect and re- organize thoughts. Time and again, the body of work that faculty members present with, has brought adaptive non- conformity into focus, broken stereotypes and challenged conventional thinking.

At VEDH, the young like Maya Burhanpurkar are wise, the younger like Dr. Sharada Bapat are enjoying student life, sportspersons like Rohini Rau are ingenious, the passionate are happy after chasing their dreams and people who never graduated in a particular subject are experts at it.

After having challenged my own conventionality at VEDH, I have come to believe in neutrality as a virtue. Genders, professions and all that govern stereotypes are neutral; it does not come with a tag of good- bad, can do – cannot do. Stereotypes give us a certain structure, a boundary that meaning sits within. Norms help the society function. Conventional is meant to light the path for the lost.

Having put forth the functionality of all these concepts, I would like to emphasize on the need to recognize the latitude after which stereotypes, norms and the conventional stop fulfilling their role.
Should we not, after this limit, allow ourselves to effortfully break free and soar with the wings of reason?

-Ketaki Joshi,
Volunteer,
Pune VEDH.

माझी आणि वेधची भेट म्हणजे काही फारशी जुनी नव्हे! मित्र-मैत्रिणींच्या सांगण्यावरून मी ठाणे वेधला दहावीत असताना गेलो. आम्ही पोहोचलो तेव्हा रिकामं वाटणारं ते मैदान, हां हां म्हणतां थोड्याच वेळात गर्दीने तुडुंब भरले. त्यावेळेची theme होती ‘शून्य ते शिखर’ म्हणजेच ‘Flop to Top’ !! वेध मध्ये आलेल्या Faculties चं स्वागत गाण्याने केलं जातं आणि तीन दिवसांच्या वेधमध्ये आम्हीही ती गाणी गुणगुणायला लागलो. अशी सत्राची सुरुवात सुरेल व्हायची आणि मग मुलाखत कम गप्पा व्हायच्या…

या माझ्या पहिल्या वेधमध्ये मला काही गोष्टी प्रकर्षाने जाणवल्या. Faculties पैकी कोणीही, “आपल्याला सर्व ज्ञान आहे आणि ते लोकांना शिकवायचं आहे”, अशा अभिनिवेशात नव्हते. त्यांपैकी कोणालाही आपण शिखरावर पोहोचलो आहे असं वाटत नव्हतं, आणि सर्वांनाच शून्य आणि शिखर या दोन टप्प्यांपेक्षा शून्य आणि शिखर यांमधला प्रवास जास्त महत्त्वाचा आणि आनंददायी वाटत होता!!

वेध झाल्यानंतरही त्याची मोहिनी कमी झाली नाही. उलट त्या मोहिनी मुळेच मी ‘AVAHAN IPH’ या YouTube channel वर उपलब्ध असलेल्या वेधच्या अनेक मुलाखती पाहिल्या. मला एका गोष्टीचं नेहमी आश्चर्य वाटत आलं आहे, की इतके भन्नाट व्यक्ती आणि वल्ली वेधच्या टीमला सापडतात कुठून! इतकी माणसं, त्यांचे कार्य, त्यांचे अनुभव वेधच्या माध्यमातून आम्हाला कळतात. ह्या माणसांची करियर, कार्यक्षेत्रं किती निरनिराळी!

प्रत्येक जण चौकटीबाहेरचा म्हणजे, ‘Out of the box’ विचार करणारा! म्हणून कधी कधी विचार येतो, की या माणसांना अशी कार्यक्षेत्रं निवडताना भविष्याची भिती वाटली नाही ? ते त्यांच्या आयुष्यातले खरे मुसाफिर असतात. त्यांनी स्वतःच्या इच्छेनुसार वाट निवडली असली तरी त्यांना निष्काळजी म्हणता येत नाही; कारण जिद्द, चिकाटी, परिश्रम कुठेही कमी पडलेले जाणवत नाहीत. ”कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” हे गीतेतले वचन त्यांच्या वर्तनामध्येच दिसू लागते…

वेधची सर्वात महत्त्वाची खासियत म्हणजे मुलाखत घेणारे डॉ. आनंद नाडकर्णी! आनंद सर अशा पद्धतीने प्रश्न विचारतात, की Facultiesच्या अनुभवाकडे आम्हा श्रोत्यांना योग्य पद्धतीने पाहता येतं. आनंद सर म्हणजे मुलाखतीचे ‘बोलविते धनी’ असं म्हणायला हरकत नाही. मुलाखतीच्या शेवटी ते Facultyच्या प्रवासाचं इतकं मार्मिक विश्लेषण करतात की असं वाटतं एवढ्यासाठीच मुलाखत ऐकली होती! स्पृहा जोशीने तिच्या मुलाखतीच्या शेवटी म्हटलंय, “मुलाखती तर अनेक होतच असतात; पण मुलाखतकाराच्या प्रश्नांमधून आपण काही शिकावं असा योग वेधच्या कार्यक्रमात जुळून येतो.”

वेधच्या मुलाखतीचं वैशिष्ट्य हे, की ती मुलाखत त्या Faculty बरोबर आपली चांगली भेट घडवते आणि त्या Facultyच्या व्यक्तिमत्वाने आपण पुन्हा-पुन्हा प्रभावित होत जातो! काही काही गोष्टी ह्या सर्वांमध्ये common असतात. डॉ. भरत वाटवानी, संतोष गर्जे, रवी बापटले ही सामाजिक कार्य करणारी मंडळी मुलाखतीत बोलू लागतात तेव्हा त्यांची संवेदनशीलता आणि त्यामागची त्यांच्या अंतःकरणातील तळमळ प्रकर्षाने जाणवते. डॉ. शारदा बापट, डॉ. मेधा ताडपत्रीकर, अमृत देशमुख यांची मुलाखत ऐकताना त्यांची ज्ञानलालसा पाहून थक्क व्हायला होतं. कार्यक्षेत्र एक, पण निरनिराळ्या विषयातील यांची मुक्त मुशाफिरी डोळे दिपवते. आणि हे सर्व असूनही आपण आपले ध्येय पूर्णपणे गाठले अशा अविर्भावात कोणीच नसतं!! त्या प्रत्येकामध्ये ध्येयाप्रती एक प्रकारचे झपाटलेपण दिसते. म्हणूनच या सर्व फॅकल्टी आपल्याला नकळत शिकवत जातात….

वेधच्या मुलाखतीला ‘ज्ञानरंजन’ म्हणजेच ‘Edutainment’ असं म्हणतात. कार्यक्रमातली कुठलीही मुलाखत कधीही कंटाळवाणी किंवा नुसती तत्वबोधक वगैरे होत नाही. कारण त्या आपापसातल्या गप्पा असतात. कोणी लहान मूल कार्यक्रमाला येताना रडत आलं, तरी जाताना मात्र हसत हसत जातं…

या कार्यक्रमातून नकळत काही संस्कार आपल्यावर होत जातात. याला जे ‘जीवन की पाठशाला’ म्हटलं जातं तेही योग्यच! या माध्यमातून आपल्यावर असे संस्कार होतात की आपल्या ध्येयाप्रती आपला attitude, perspective उत्तम होतो, सकारात्मक ऊर्जा खेळती राहते. आणि आपण जीवनाचा, जीवनातल्या प्रत्येक क्षणाचा आस्वाद घेऊ लागतो. वेधचं देणं म्हणजे किती आहे, याचा अंदाज बांधणे देखील अशक्य आहे.
तर असं हे वेध वर्षानुवर्षे होत राहो आणि जास्तीत जास्त लोकांना त्याचा आस्वाद घेता येवो आणि आपल्या भारत देशाला त्याचा फायदा होवो.

आदित्य कोतवाल,
युवा कार्यकर्ता,
बदलापूर वेध.

संदर्भासाठी लिंक:

वेध आणि IPH सोबत जोडला जाऊन आज मला साधारण ११- १२ वर्ष झाली असावीत (इतकी वर्ष झालीत याचं माझं मलाच खरंतर आश्चर्य वाटतंय!) दरवर्षी वेधची तारीख आधीच्या वेधमध्ये जाहिर केली जाते, आणि जिथे त्यावर्षीचं वेध संपतं तिथेच पुढच्या वर्षीची तयारी सुरु होते..

पूर्वी प्रत्येक वेध नंतर एक ‘कॉमन रिव्हू मीटिंग’ असायची, त्यात आपण सगळी कामं काय आणि कशा पद्धतीने केली त्याबद्दल बोलणं व्हायचं आणि कुठे कुठे आपल्याला शिकायला मिळालं यावर सुद्धा चर्चा व्हायची. तांत्रिक दृष्ट्या आम्ही कुठे कमी पडतोय न पेक्षा आपल्याला आणखी काय शिकायला हवंय हे कळत गेलं. त्यातून पुढच्या कोणत्या गोष्टी कशाप्रकारे हाताळता येतील यावर विचार व्हायचा. त्या सगळ्याची शिदोरी घेऊन आम्ही पुढच्या कामाला लागायचो.

जस जसे आम्ही वेधची सत्रं चित्रित करु लागलो, तस तसे आम्ही त्याचे वेळो वेळी संकलन करत राहिलो, त्याच्या DVD बनवून त्या विक्रीसाठी उपलब्ध करुन देऊ लागलो, या सर्वात आम्ही आवाहन मध्ये अनेक प्रयोग करु लागलो, त्यामुळे अनेक विषय हाताळू लागलो, अनेक गोष्टी शिकू लागलो….

उदाहरणार्थ, काही वर्षांपूर्वी आम्ही OCD या आजाराविषयी लघुपट केले होते. OCD म्हणजे ‘Obsessive Compulsive Disorder’, मराठीत ‘मंत्रचळेपण’, थोडक्यात, एकच गोष्ट वारंवार करत राहणे. त्या आजाराबद्दल ची माहिती IPH मधून मिळाली. त्याची मग कथा तयार केली गेली, कलाकार निवडले गेले, अर्थात आमचे नाटकातले मित्र त्यासाठी मदतीला आले. कॅमेराचे तंत्र समजू लागलं, आवाजाचं तंत्र आणि मग पुढे संकलन आणि अखेरीस लघुपट तयार!
अशी सगळी प्रोसेस आम्ही जवळून अनुभवली. तो आमचा पहिला प्रयत्न, या माध्यमाशी जोडला जाण्याचा. हा वीडियो YouTube वर उपलब्ध अहे, ज्याची लिंक लेखाच्या शेवटी जोडत आहे.
त्यानंतर काही वर्षात अम्ही Bipolar Disorder वरील माहितीपट तयार केला. या माहितीपटाचीही प्रोसेस सारखीच. त्याची संपूर्ण निर्मिती IPH संस्थेतूनच केली गेली, म्हणजे कलाकार सुद्धा IPH मधलेच डॉक्टर आणि समुपदेशक होते.
मग ‘रोज नवा दिवस’ हा मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्रावर बनवलेला माहितीपट. मुक्तांगणची व्यसनमुक्ती क्षेत्रातील तीस वर्षं पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने त्याच्या प्रवासावर आम्ही हा माहितीपट केला. याचं दिग्दर्शन सचिन गावकर याने केलं आणि संकलन दिनेश पुजारी या आमच्या मित्राने केलं. हा माहितीपट आम्हाला चित्रभाषेच्या आणखी जवळ घेऊन गेला.

त्याचा वेध शी संबंध काय?
थोडं उलगडून सांगतो….

आज वेध मधील अनेक सत्रांमध्ये PPT अगदी सहज वापरलं जातं. ज्याचा पुन्हा आपण ते सत्र एडिट करताना वापर केला जातो. या PPT जेव्हा पासून वापरल्या जाऊ लागल्या आहेत तेव्हा पासून वेध च्या सत्रांच स्वरूप ही बदलत गेलं., आता ती सत्र audio visual होवू लागली. सत्रच्या सुरुवातीला पूर्वी निवेदनातून पाहुण्यांची ओळख केली जात असे, आता ती ध्वनिचित्रफीतीच्या माध्यमातून केली जाते. ज्यामुळे स्टेज वर असलेल्या वक्त्यला सत्रावर लक्ष केंद्रीत करता येत. ही ध्वनिचित्रफीत पूर्णत: आवाहन मध्येच तयार केली जाऊ लागली, आज ही होते.

बरेचदा अनेकांना असा प्रश्न पडतो, की हे audio visual कशासाठी? त्याने काय फरक पडतो? त्याचा खरंच उपयोग होतो का?

Google आणि Wikipedia च्या माध्यमातून आज लोक लगेच त्या व्यक्तीबद्दल माहिती मिळवू शकतात, परंतु ती केवळ वाचता येते. चित्रफितीच्या माध्यमातून त्याच महितीला सादर केल्यामुळे त्याचा एक वेगळा परिणाम दिसून येतो आणि अनायसे त्याचा उपयोग त्या सत्राला होतो.

आपण जन्माला येतो तेव्हा अक्षरं शिकून येत नही. म्हणजे आपण सर्वप्रथम दृश्य पाहतो, अक्षरं सुद्धा कळण्यापूर्वी त्याचं चित्र आधी येतं, आणि मग त्याची ओळख. किंवा दृश्य जास्त ताकदीनिशी अपल्या मनात छापली जातात आणि दीर्घकाळ टिकून राहतात.

उदाहरणार्थ ‘शिस्त आणि नियोजन’ या ठाणे वेध मधील एक सत्र म्हणजे सुबोध भावे आणि महेश लिमये यांचं सत्र, हे दोघेही सिनेक्षेत्रतील दिग्गज. त्यावेळी सिबोध भवन्चा बालगंधर्व सिनेमा release झाला होता आणि त्याच छायाचित्राण हे महेश लिमये यांनी केलं होतं. अशा प्रकारच्या मित्रांना जर audio visual ची जोड मिळाली तर काय गम्मत करता येते त्याची झलक तुम्ही त्या सत्रमध्ये बघू शकता.

दुसरं उदाहरण द्यायचं झालं तर विकी रॉय या नावाजलेल्या छायाचित्रकाराच, त्याच्या सत्रांमध्ये जर त्याने काढलेले फोटो अपल्यासमोर आलेच नसते तर? तर ते केवळ माहितीपर सत्र झालं असतं. तेच जेव्हा त्याच्या फोटोसह पाहता आलं तेव्हा त्याला एक वेगळीच उंची मिळाली.

आज महाराष्ट्रात होत असलेल्या जवळ जवळ सर्वच वेध सत्रांमध्ये PPT किंवा video दाखवले जातात आणि ते तितक्याच जाणतेपणाने पहिले जातात ज्यामुळे त्या सत्रांचा आणि सत्रांमध्ये दाखवल्या गेलेल्या दृश्यांचा परिणाम दीर्घकाळ राहतो.

दृश्यांचा परिणाम किती आणि कसा होतो याची प्रचिती नुकतीच आली त्याला कारण ठरलं ते म्हणजे नुकताच आम्ही आवाहन माध्यम विभागाद्वारे आणि ‘पॉल हॅम्लिन फाऊंडेशन’ च्या संयुक्त विद्यमाने स्किझोफ्रेनिया या गंभीर मानसिक अजाराविषयी जागृती करणारे तीन लघुचित्रपट म्हणजेच ‘शॉर्ट फिल्म्स’ तयार केल्या आहेत.

त्या सर्व शॉर्ट फिल्म्स आज खूप लोकांपर्यंत पोहोचल्या आहेत आणि त्याचे परिणाम ही समोर येऊ लगले. या चित्रपटाद्वारे लोकांपर्यंत आजाराची माहिती पोहोचली हे तर झालंच, पण लोक खुलेपणाने ते स्वीकारू लागले, ते इतरांपर्यंत पोहोचवू लागले. ह्या फिल्म्स बनवणे हा आवाहनच्या एकंदरीत कामगिरीचा एक मैलाचा दगड म्हणता येइल.

हे सगळं वाचायला जितकं सोपं वाटतं, तितकं सहज नक्कीच नाही, कारण या सगळ्यात टीम वर्क लागतं. प्रत्येक सत्रातील PPT किंवा Video त्या सत्राच्या कोणत्या वेळेत, कोणत्या प्रश्नाला किंवा कोणत्या संदर्भाला दाखवला गेला पाहिजे हा एक वेगळा टास्क असतो. त्यासाठी आम्ही वेगळी तयारी करुन ठेवतो. ती म्हणजे सत्रापूर्वी त्या सत्राची एक प्रश्नावली तयार करुन घेतो. त्या सत्राच्या दरम्यान कोणत्या प्रश्नाला कोणती स्लाइड दाखवायची आहे त्याची माहिती करुन घेतो आणि योग्य वेळी त्या दाखवतो.

वेध दरम्यान या पडद्यामागच्या कामांची एक वेगळीच मजा असते. नेहमीची कामं जरी असली तरी त्यांचं थोडसं का होईना टेंन्शन असतंच पण एकदा का सत्र सुरु झालं की ते जणुकाही अपोआप घडत जातं असं वाटतं.

हे सगळं करण्यासाठी धैर्य अर्थातच वेधमुळे आणि वेध मध्ये आलेल्या अनेक पाहुण्यांच्या अनुभवांमुळे अम्हाला मिळत.

जाता जाता तेवढं YouTube वर जाऊन आपल्या AVAHAN (आवाहन) चॅनेलला subscribe नक्की करा. सोयीसाठी लिंक लेखाच्या शेवटी देत आहे. आम्ही केलेले काही चित्रपट, वेध ची अनेक सत्रं, तसेच मानसिक आरोग्यासंबंधित अनेक videos आपल्याला पाहता येतील, तेव्हा नक्की या चॅनेलला भेट द्या!

–शैलेश मदगे,
आवाहन माध्यम विभाग व वेध कार्यकर्ता
Email: shaileshmedge0@gmail.com
AVAHAN Email: avahaniph@gmail.com

संदर्भासाठी लिंक:

OCD या मानसिक आजाराविषयी केलेल्या लघुपटासाठी: https://www.youtube.com/watch?v=aLxzXB-v4cQ&list=PLc6RbyUBWjXwQtlioF5BZMbFiax3-WkBD

Bipolar Disorder या मानसिक आजाराविषयी केलेल्या लघुपटासाठी: https://www.youtube.com/watch?v=R-3oXZxr2kM&list=PLc6RbyUBWjXz12U1N_a5GYTP8CmlrxK4o

‘रोज नवा दिवस’ हा मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्रावर बनवलेल्या माहितीपटासाठी: https://www.youtube.com/watch?v=R-3oXZxr2kM&list=PLc6RbyUBWjXz12U1N_a5GYTP8CmlrxK4o

लघुचित्रपटांसाठी:
पायवाट: https://www.youtube.com/watch?v=6eNht_wnwwU
सावल्या: https://www.youtube.com/watch?v=qkjpBfeYrq8
घालमेल: https://www.youtube.com/watch?v=yT02xqORYYs

काही वर्षांपूर्वी, म्हणजे साधारण २००२- २०१०च्या दरम्यान मी नाटकांमधून अभिनेता किंवा बॅकस्टेज (पडद्यामागे) काम करायचो. ठाण्यात माझ्या महाविद्यालयाकडून काही एकांकिका स्पर्धा करायचो.. त्या दरम्यान माझी ओळख सचिन गावकर सोबत झाली. तो तेव्हा नाटकाचे नेपथ्य करत असे.

२००६ ला महाविद्यालयीन शिक्षण संपलं आणि उमेदीचा काळ सुरु झाला, मग काम शोधणे हा प्रवाससुद्धा सुरु झाला. दरम्यान सचिन एकदा मला एका इव्हेंटसाठी मदतीला घेऊन गेला, तिथे नेपथ्याचे काम करायचे आहे म्हणाला. आम्ही सोबत रात्री ९-१०च्या सुमारास ठाण्याला भगवती शाळेच्या मैदानात पोहोचलो. तिथे एक मोठा मंडप उभारला होता. दुसऱ्या टोकाला एक स्टेज, त्यावर काही जुजबी सामान होतं. आसन व्यवस्था, त्याची आखणी, वगैरे. स्टेजच्या मध्यभागी आम्ही सोबत आणलेला एक बॅकड्रॉप (बॅनर) आणि दोन टेबलला लावण्याचे बॅनर लावायचे होते. आम्ही स्टेजवर ठेवून तो उघडला, त्याच्यावर छापलेले होते “पैसा किती मोठा, किती छोटा- Lifestyle and Career”.

साधारण एक तासभर लागला सगळं मांडून ठेवायला, बर्‍यापैकी  उशीर झाला होता. सचिनने पुन्हा एकदा सगळी व्यवस्था लागल्याचं पाहिलं आणि आम्ही निघालो..

त्यानंतर अशा अनेक छोट्या मोठ्या कार्यक्रमांना त्याने मला सोबतीला घेतलं, अर्थात मला एकट्यालाच नाही, तर आम्ही आणखी एक दोघं नाटकवाले….

काही महिन्यांनंतर सचिनने एकदा आम्हाला ठाण्याच्या हरिनिवास सर्कलच्या त्याच्या ऑफिसमध्ये नेलं.. आम्हाला त्याने त्यादिवशी एक नवीनच टास्क दिला होता, तो म्हणजे C.D, D.V.D चे कव्हर कट करून त्याचं पॅकिंग करायचं. हे कामआम्हाला रोजपेक्षा अगदीच वेगळं वाटलं, म्हणून म्हणलं करूयात…. हातात आलेले कव्हर पाहून त्यावरील चित्र ओळखीचं वाटलं. थोडा विचार केल्यावर आठवलं, “अरे हो, हे तर त्याच कार्यक्रमाचं कव्हर आह की, ‘पैसा किती मोठा किती छोटा, Lifestyle and Career’ “. त्या कार्यक्रमाचं चित्रीकरण करून ते D.V.D स्वरूपात आलं होतं. तेव्हा ते काम करता करता किंचित कुतूहल जागं झालं होतं आणि ज्या कामाचा सेट उभा करायला आपण हातभार लावला होता त्याचं आज D.V.D स्वरूप आलं आहे याचा थोडा अभिमान वाटला होता. खूप आनंदाने आम्ही ते काम केलं होतं.

त्यानंतर मी आयपीएच बरोबर आणि आयपीएच मधल्या आवाहन विभागाशी जोडला गेलो. तेव्हा आवाहन अगदी तान्हं बाळ होतं, अगदी रांगत चालणारं. त्यात आम्ही बर्‍याच गोष्टी करत करत शिकत होतो, म्हणजे D.V.D कव्हर्स प्रिंटिंग करून पॅकिंग करण्यापासून ते इथे होणार्‍या  अनेक कार्यक्रमांचं चित्रीकरण करण्यापर्यंत…. या सगळ्यात एक वेगळीच मजा यायची. काहीतरी नवीन आणि वेगळं शिकायला मिळतय ही गोष्ट माझ्यासारख्या माणसासाठी पुरेशी होती…

तर साधारण माझ्या लख्ख लक्षात रहिलेला न पेक्षा जवळून अनुभवलेला वेध म्हणजे , “सावध आणि साहस”, २००९- १० असावं. पहिला अशा अर्थानं, की पूर्वतयारीची नेमकी काय जादू असते ते मी अनुभवलं, म्हणजे अगदी वेधच्या पहिल्या ‘कोअर मिटींग’ पासून ते ‘पोस्ट वेध’ मिटींगपर्यंत. तेव्हा खरंतर मी वेध कार्यकर्ता झालो असं फीलिंग आलं जे आजपर्यंत टिकून आहे.

वेधचे ते दोन दिवस संपले तेव्हा असं वाटलं, “अरे, हे संपलं, आता पुढे काय?” पण खरंतर माझ्यासाठी वेध सुरु झालं होतं. त्या दोन दिवसाचं जे चित्रीकरण केलं होतं त्याचं संकलन करण्याची प्रोसेस आम्ही लगोलग सुरु केली. त्यावेळी ते सर्व छोट्या कॅसेट्समध्ये चित्रित केलं जाई आणि संकलनाच्या वेळी त्याची रिव्हर्स प्रोसेस होई. त्या सगळ्या कॅसेट्स एका छोट्या हॅंडिकॅम मध्ये टाकून रिवाइंड केल्या जात, मग त्या कॉम्प्यूटरशी जोडून सॉफ्टवेअरमध्ये जमा केल्या जात असत. हे सगळं प्रकरण माझ्यासाठी अदभूत होतं. मी प्रचंड भारावून गेलो होतो. हे सगळं काम आमचा मित्र दिनेश पुजारी याच्या ‘इनफोकस’ च्या ऑफिसमध्ये सुरु होते..साधारण २०-२५ दिवस चालू होतं सर्व काम.. त्या दिवसात वेधला आलेल्या प्रत्येक पाहुण्याला मी किमान दहा- बारा वेळा तरी ऐकलं असेल.. मुलाखती ऐकून त्यातला नको असलेला भाग काढायचा आणि तो पुढच्या भागाशी जोडायचा. या सगळ्याने वैचारिक दमछाक झाली होती पण त्या सगळ्याचं एक समाधान होतं. मला ते तंत्र शिकण्याची खूप इच्छा झाली आणि ते शिकण्यासाठी दिनेश आणि सचिनने मला खूप मदत केली. मी सलग दोन वर्ष ते तंत्र शिकण्यासाठी प्रत्येक कार्यक्रमानंतर दिनेश कडे जाऊन त्याच्यासोबत बसू लागलो आणि त्याला पाहून ते शिकू लागलो..

या सगळ्याचा उपयोग आम्हाला आवाहनच्या जडण घडणीत करता आला.. आज आवाहन हे एक स्वतंत्र, पूर्णपणे मानसिक आरोग्यासाठी वाहिलेलं एकमेव माध्यम विभाग आहे. कदाचित माझी आणि आवाहनची एकत्रित सुरुवात झाली ती वेध मुळेच.

आजवर डॉक्टरांनी कित्येक मुलाखती घेतल्या आणि माझ्यामते तीन पिढ्या घडवल्या. आतातर वेधला आलेले काही विद्यार्थीच वेधचे पाहुणे म्हणून येऊ लागलेत हे खरंतर वेधचे वेगळेपण आहे. एखादा विचार इतक्या लोकांमध्ये रुजून तो वाढणं हे काही औरच!

वेध हा केवळ विचार नाही तर ती एक चळवळ आहे असं आम्ही नेहमी म्हणतो. वेध आजवर का टिकलं, का रुजलं आणि का वाढलं? तर कालानुरूप झालेले बदल वेधने वेळोवेळी, अंगिकारले पण मूळ विचार ढळू दिला नाही.

या संपूर्ण प्रवासात वेध केवळ “Vocational Education” न राहता “जीवन कि पाठशाला” झालेला आहे. वेधने अनेक आयुष्य पालटली, अनेकांना नाव दिले, ज्यांची कार्य लोकांसमोर पोहोचली नव्हती त्यांना लोकांसमोर आणलं, आणि जीवन किती वैश्विक आहे, त्याला किती पैलू आहेत, याची जाणीव करून दिली आहे.

वेध आणि आवाहन आता एक समीकरण झाले आहे. वेधचा कॉंटेंन्ट जितका स्ट्रॉंग असतो, आणि प्रत्यक्ष अनुभवताना जो जिवंतपणा जाणवतो तोच अनुभव वेध झाल्यानंतर त्याच्या चित्रीकरणातून यावा यासाठी आम्ही सदैव प्रयत्नशील असतो.

वेधचं संपूर्ण चित्रीकरण ते संकलन आता आवाहनमध्येच होऊ लागलं आहे. सोबत एक पाऊल पुढे टाकत आता माध्यमही बदलू लागलय, तेव्हा वेधसाठी म्हणून सुरु केलेलं AVAHAN नावाचं YouTube चॅनेल सुद्धा सुरु झालं आहे. त्याची लिंक ब्लॉगच्या शेवटी जोडत आहे. आजवर झालेली आणि पाहता येऊ शकतील अशी सर्व सत्रे या चॅनेलवर अपलोड केली आहेत. त्याचबरोबर मानसिक आरोग्यासंबंधित इतर अनेक व्हीडियो सुद्धा या चॅनेलवर आपण पाहण्यासाठी उपलब्ध करत आहोत. आज आवाहन चॅनेलवर वेधची अंदाजे १५० सत्रं आहेत, काहींचे संदर्भ आजही लागू पडतात तर काही कॉंटेम्पररी विषय देखिल आहेत.

नुकताच आलेला अनुभव म्हणजे कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर औरंगाबाद मधील २०१२ साली झालेला यश आणि अपयश या वेधमधील श्री. गिरीश कुबेर यांच सत्र व्हायरल झालं आहे. त्याची लिंक देखिल ब्लॉगच्या शेवटी जोडत आहोत. कुणीतरी या मुलाखतीतला नेमका संदर्भित मजकूर घेऊन तो कट करून पाठवला आणि अनायसे तो माझ्यापर्यंत पोहोचला. मला इतका आनंद झाला, कारण ते सत्र मी स्वत: संकलित केलं होतं. आपण संकलित केलेल्या एका सत्राचा भाग व्हायरल झाल्याचे समजल्यावर ऊर भरून आला! मी लगेच त्या व्हीडियोची लिंक सर्वांना पाठवली आणि बर्‍याच  लोकांनी ते सत्र पुन्हा एकदा पाहिलं. ह्या आणि अशा अनेक उदाहरणातून वेधची जादू कळते.

आज आपण वेधचा एक भाग आहोत याचा मला अभिमान वाटतो.

वेधबद्दल कितीही लिहिलं तरी ते अपूर्णच वाटतं. असे अनेक ब्लॉग लिहून व्हावेत इतके अनुभव गाठीशी आहेत. अनेक तांत्रिक बाजू आहेत ज्याबद्दल बोलावसं, लिहावसं वाटतं. पुन्हा कदाचित योग येईल न येईल पण मनाच्या तळाशी त्या अनुभवांचं गाठोडं बांधून ठेवलंय… आयुष्यात येणाऱ्या कैक गोष्टींना त्या गाठोड्यात असलेल्या अनुभवांच्या आधारे सामोरे जाता येतय, आणखी काय हवंय जगायला? वेधची जादू खरंतर या शब्दांमध्ये नाही तर तो अनुभवण्यात आहे हे नक्की.

– शैलेश मेदगे,
आवाहन माध्यम विभाग व वेध कार्यकर्ता.

आवाहन यू-ट्यूब चॅनेलसाठी लिंक: https://www.youtube.com/channel/UCwZit5ah1vBwbpeQV55VRIA?reload=9

श्री.. गिरीश कुबेर यांचे औरंगाबाद वेधमधील सत्र पाहण्यासाठी लिंक:
https://www.youtube.com/watch?v=KXQxh5wfvJY

मी दुसरी तिसरीत असताना माझे आईबाबा वेध साठी ठाण्याला गेले होते. मलाही त्यांच्याबरोबर जायचं होतं, पण आई म्हणाली तू थोडी मोठी झालीस की तुला नेईन, तेव्हा तुला सगळं छान समजेल. मला तेव्हा थोडं वाईट वाटलं, आणि आपल्याला आत्ता कळणार नाही असं आई म्हणत्ये म्हणजे आता कळलंच पाहिजे हे प्रकरण आहे तरी काय? मग चौथीत गेल्यानंतर आईने मला वेधला न्यायचं ठरवलं खरं, पण आता मला वाटायला लागलं, तिथल्या मुलाखती गंभीर, कंटाळवाण्या तर नसतील ना?
पण मी तिथे गेल्यानंतर मला सगळं खूपच आवडलं. सगळ्या मुलाखती नीट समजल्या असं नाही, पण हे काहीतरी फार भारी आहे हे मात्र लक्षात यायला लागलं! मग दरवर्षी मी डिसेंबरची आतुरतेने वाट पहायला लागले.

प्रत्येक वेधचं एक विचारसूत्र असतं. त्या सूत्राभोवती सगळी सत्र फिरतात. कुठल्याच सत्रात गंभीर चर्चा नसते. श्रोत्यांना शिकवण्याचा आविर्भाव नसतो. सत्र म्हणजे गप्पाच असतात! गप्पांमधून ते सूत्र उलगडत जातं, आपल्याला मूल्य मिळत असतात, शिकवण मिळत असते, प्रेरणा मिळत असते. वेध मधून शिकणं ही process, sugar coated pills सारखी असते. एरवी जी मूल्य आपल्यामध्ये फार कंटाळवाण्या पद्धतीने रुजवायचा प्रयत्न सुरू असतो, ती मूल्य आपल्याला वेधमध्ये मिळतात आणि तीही interesting पद्धतीने!

वेध मध्ये येणाऱ्या faculties पण ‘off beat’ असतात. आपण ज्या गोष्टींचा career म्हणून विचारही केलेला नसतो, जी क्षेत्र आपल्याला ठाऊक नसतात, त्या वाटांनी ही सगळी मंडळी प्रवास करून स्वतःची ओळख तयार करतात.
सुश्रुत मुंजेंची मुलाखत ऐकल्यावर समजलं की साफसफाईचीसुद्धा company असू शकते.
‘Ecological land management’ असं ही काही असतं हे मानसी करंदीकर आणि केतकी घाटे ह्यांची मुलाखत ऐकल्यावर कळलं.

आणखी एक गोष्ट जाणवली की ही सगळीच मंडळी लहानपणी “academically brilliant” होती अशातला भाग नाही. किंवा extraordinary background मधून येतात असंही नाही. तेसुद्धा एकेकाळी आपल्या सगळ्यांसारखेच होते. फक्त एखाद्या गोष्टीचं वेड, passion आणि कामाप्रती असलेली श्रद्धा ह्यामुळे ते सगळ्यांपेक्षा वेगळे ठरतात. स्टेज वर बसलेली माणसं आज यशस्वी म्ह्णून ओळखली जात असली तरी त्यांच्या यशामागे अनेक अपयशाची मालिका होती. ही सगळी माणसं काहीतरी मोठं यश मिळावं म्हणून हे करत नाहीयेत, आपल्या instincts ना follow करतायत, आपल्या स्वप्नांचा पाठपुरावा करतायत. कर्तृत्व आणि शहाणपण हे काही वयावर ठरत नाही, ते काहीतरी करण्याच्या ऊर्मीतून येतं. आणि आस्थेमुळे टिकतं हे श्रीयंश भंडारी किंवा राहुल अधिकारी ह्यांच्या सारख्यांना ऐकल्यामुळे कळतं. काही जण स्वतःच्या प्रतिकूलतेवर मात करण्यासाठी धडपड करता करता इतरांना देखील अनुकूलतेकडे घेऊन जाताना वेधमध्ये पहायला मिळतात. राजस्थानच्या रुमादेवी काय किंवा अभिजित थोरात काय, स्वतःच्या प्रश्नांची उत्तरं शोधता शोधता आपला कामाचा परीघ किती मोठा करतात हे पाहून थक्क व्हायला होतं.
बरेचदा एखाद्या गोष्टीकडे पाहण्याचा एकच विशिष्ट दृष्टिकोन आपल्या आसपासचा समाज देत असतो. ह्याचे वेगळे पैलू पहायला वेध शिकवतं, हे मला दिशा शेख ह्यांच्या मुलाखतीत जाणवतं. समाजाच्या प्रत्येक घटकाकडे पाहण्याची आपली दृष्टी स्वच्छ, निकोप असली पाहिजे, हा त्यादिवशी मिळालेला धडा कायमचा लक्षात राहील.

नाडकर्णी सरांनी उल्लेख केलेल्या उन्नत भावना जगणारी ही माणसं आहेत. सर mind fest मध्ये ज्यावेळी neo cortical emotions विषयी बोलत होते, अशा मंडळींची उदाहरणं देत होते तेव्हा लक्षात येत होतं, आपण अशा थोर मंडळींविषयी पुस्तकांमधून वाचतो,पण अशी माणसं आपल्या अवतीभोवती कितीतरी आहेत. आणि आपण किती भाग्यवान आहोत की त्यांना आपण प्रत्यक्ष पाहू, ऐकू शकतोय.
हे लिहीत असताना मला रेणू गावस्करांचं सत्र आठवलं…आपल्यातला मायेचा आणि आस्थेचा झरा किती मुलांना त्यांच्या आयुष्यात मिळालेल्या नकारांना हसत पाहण्याची जिद्द देतो, तेच मतीन भोसले, रवी बापटले, संतोष गर्जे, ह्यांच्या बाबतीत वाटत राहतं.अशा मंडळींना ऐकून फार भारावून जायला होतं.

मिठाच्या सत्याग्रहाच्या वेळेस मोतीलाल नेहरूंनी गांधीजींना पत्र लिहून विचारलं की अशी यात्रा काढून, चालत जाऊन काय होणार? त्या पत्रावर गांधीजींनी एका ओळीत उत्तर दिलं, “करके देखो।” जेव्हा एखादी कल्पना work होईल की नाही असा किंतु मनात असतो तेव्हा ती गोष्ट करून पहावी. त्याचे परिणाम आपल्या अपेक्षेप्रमाणे झाले तर उत्तम, आणि जरी परिणाम अपेक्षित नसतील तरी त्या प्रयोगातून आपल्याला शिकायला मिळेलच की! वेधच्या सगळ्या faculties ‘करके देखो’ वर विश्वास ठेवणाऱ्या!

वेध संपल्यावर घरी जाताना खूप काही वाटत असतं, सत्रांवर आपला विचार सुरू होतो. आणि तो प्रभाव काही एक दोन दिवसापुरता नसतो. आपण बराच काळ त्या विचारात असतो. ह्याचं जितकं श्रेय त्या त्या faculties चं असतं तितकंच नाडकर्णी सरांचं! त्यांच्या समर्पक प्रश्नांमधून संवाद शैली कशी असावी हे हळूहळू समजत जातं आणि शेवटी सर मुलाखतीचं जे सार मांडतात त्यातून किती अमूल्य धन घरी घेऊन जाणार आहोत हे जास्त स्पष्ट होत जातं…आणि पुढचे कित्येक दिवस घरी दारी गप्पांमध्ये वेध सोडून दुसरा विषय नसतो.

अगदी सुरुवातीला ऐकलेली वेधची सत्र जेव्हा पुन्हा आता YouTube वर ऐकते तेव्हा खूप गोष्टी नव्याने गवसल्याचा वेगळाच आनंद मिळतो. त्यांना ऐकताना आपण सुद्धा संवेदनशील होत असतो. पुस्तकातली empathy ची व्याख्या म्हणजे फक्त शब्द असतात. पण आस्था म्हणजे काय हे ह्या मंडळींकडे पाहून समजतं. वेधच्या अफाट ऊर्जेच्या सान्निध्यात आपण मोठे होतोय, इतक्या खऱ्या अर्थाने ‘celebrities’ ना पाहतोय, ऐकतोय ही गोष्ट किती महत्त्वाची आहे हे आता लक्षात यायला लागलंय. आणि वेधची मोहिनी वाढतंच जात आहे!

– आभा,
कार्यकर्ती,
बदलापूर वेध.