ओळख वेधशी

Vocational Education Direction Harmony, VEDH. वेध? कशाचा? कोणी घेतला? कसा घेतला? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं नक्कीच मिळू शकतात! कुठे? तर वेध मध्ये! पण मुळात वेध म्हणजे काय? “IPH, ठाणे” चे संस्थापक डॉ. आनंद नाडकर्णी यांनी तीस वर्षांपूर्वी हा उपक्रम सुरू केला. वेध हा काही ‘Casual Talk Show’ नव्हे तर सर्वच वयोगटातील व्यक्तींना वेगळा दृष्टिकोन देणारा, स्वतःच्या अंतर्मनाचा शोध घेण्याचा, मागोवा घेण्याचा, in short ‘वेध’ घेण्याचा उपक्रम!

साधारणपणे तीन वर्षांपूर्वी मी पहिल्यांदा वेध उपक्रमाचा अनुभव‌ घेतला होता. जेव्हा आम्ही वेध साठी जायला निघालो तेव्हा मनात खूप प्रश्न होते आणि खरं सांगायचं तर गैरसमज सुद्धा होते. मला वाटलं होतं वेधला जाऊन काय करायचं तर भाषण ऐकायचं, उपदेश ऐकायचे… थोडक्यात काय तर खूप कंटाळा येणार! पण नाही, मी चुकीचा विचार करत होते आणि ती गोष्ट मला प्रत्येक क्षणी जाणवत होती. वेध या कार्यक्रमाची सुरुवात एका छान गीताने होते आणि विशेष म्हणजे हे गीत वेध च्या त्या दिवशीच्या सत्राशी आणि वक्त्यांशी संबंधित असते, जे खुद्द नाडकर्णी सर लिखित असते. आणि मग या गीतानंतर आपण सज्ज होतो वक्त्यांचा प्रवास जाणून घेण्यासाठी…

वेध मध्ये बोलावण्यात आलेले वक्ते हे काही प्रसिद्ध नट-नट्या किंवा प्रचंड ‘fan following’ असलेले लोक नसले तरी ते स्वत:च्या क्षेत्रात अव्वल स्थानावर असतात, प्रामाणिक प्रयत्न करुन, मेहनतीने ते यशस्वी होतात. अगदी उदाहरणादाखल सांगायचं तर धाडसी “सुचेता कडेठाणकर”, सर्वस्पर्शी व्यक्तिमत्त्व “शारदा बापट”, सामाजिक बांधिलकी जपणारे IAS OFFICER “अजित जोशी”, काश्मीर परिसरात उत्पादित होणाऱ्या घटकांचा वापर करून, तिकडेच स्थायिक पण बेरोजगार लोकांना, शाहिद जवानांच्या कुटुंबियांना आर्थिक आधार मिळावा म्हणून रोजगार उपलब्ध करून देणारे “सारंग गोसावी” (ASIM FOUNDATION, Pune), इत्यादी.

वेध मध्ये येणाऱ्या प्रत्येक वक्त्याचे काही ना काही वेगळेपण असते. त्यांना स्वतःची वेगळी दिशा, वेगळी वाट गवसलेली असते. किंबहुना त्यांनी ती स्वप्रयत्नांनी शोधलेली असते. याच वाटेवरून पुढे जाताना आलेले प्रसंग मग ते आनंदाचे, दुःखाचे‌ किंवा खडतरतेचे… आपल्या सोबत ते share करतात. प्रत्येकाच्या अनुभवातून अनेक वेगळ्या गोष्टी समजतात. आणि आपण भारावून जाऊन ऐकत असतो…

अशा या बहुगुणी, बहुरंगी व्यक्तिमत्त्वांची नाडकर्णी सरांनी घेतलेली अभ्यासपूर्ण मुलाखत ऐकायला मिळणे म्हणजे पर्वणीच! अशा मुलाखतींची जेव्हा सर सांगता करतात तेव्हा त्यांचा मुलाखतीआधीचा, मुलाखतीसाठीचा अभ्यास, व्यापक दृष्टिकोन आपल्याला जाणवतो आणि सहाजिकच आपल्या ज्ञानात सुद्धा भर पडते!
असा हा वेध उपक्रम खरंच बरंच काही शिकवतो. अजून काही लिहीण्यापेक्षा एवढंच लिहीते,…. “वेध उपक्रमाचा छोटासा का होईना पण एक भाग होण्याची संधी मिळाली तर त्या संधीचा लाभ जरूर घ्या!!!”

-स्वरांगी सुभाष ताम्हनकर,
कार्यकर्ती,
बदलापूर वेध

The Coffee Beans

VEDH Katta, a platform that went online and how! Since its commencement in April, it has been a constant source of inspiration, for me and many alike. The VEDH katta that took place on the 26th of July, 2020 was no different, and captivatingly unalike, all at the same time. Sayali, Ketaki and Rima, the three Amarapurkar sisters and invitees for the program titled ‘Coffee with Amarapurkars” are women I have come to respect, not just from today. I have corresponded with them for a purely professional purpose via email, and met them on one occasion, too. Even in those brief interactions, I have learnt a lot from each of them. They are women who command my respect, and their interview on VEDH katta has given impetus to my writing to let these reason flow.

As much as I would love to introduce the Amarapurkar sisters, my youth, inexperience and respect for them renders me incapable to do the said job. The interview would certainly do it better than this blog by multiples. I would like to aim this blog at presenting my impressions about the interview from the perspective of a student.

Daughters of the genius actor Sadashiv Amarapurkar, a consideration for prevalent social issues and a will to do their part in changing it was passed on as a legacy to the Amarapurkar sisters. After listening to how each of their work radiates compassionate yet firm social sensitivity, a quote kept running through my mind on a loop. It said, “A single person’s contribution does matter; hence, every person should contribute.” A simple logic, and yet profound wisdom. This quote for me, sums up this interview ‘Coffee with Amarapurkars’.

No matter what we take up as our profession, it ultimately contributes to not just the indicators of economic growth or development; but to the societal conditions, either reinforcing them or changing them as feeble sparks of magic from a lone wand. As elements of the society that has a rather rigid pyramidal structure, each of us is unsatisfied with some of the other side of this pyramid. What if we try and recognize the potential for expressing empathy and compassion in the framework of our professions? I firmly believe that it will make a difference and contribute in flattening the social structure. Not everyone needs to be a social worker for that, just socially aware and sensitive, thinking beyond the economic purposes of their occupation.

A flattened social structure is Utopian and that is its very limitation. But anything Utopian is not without its function. It provides the present with a goal, which even though far fetched and painfully unrealistic at times, is the light that guides the way forward. A way that is sure, honest and the only way there democratically is.

“Coffee with Amarapurkars’ was nothing short of a guiding flame that put many things into perspective for me. It lined priorities anew and reinforced my adherence for democracy. Yesterday’s coffee had a different flavor. It tasted of strength, thought, compassion all at the same time. It was a cup brewed from the best of coffee beans, whose taste shall be relished, remembered and reminisced about.

-Ketaki Joshi,
Volunteer,
VEDH.

Link to ‘Coffee with Amarapurkars’, Vedh Katta, 26th July, 2020. https://www.facebook.com/100002001879504/videos/3152019378208094/

झरीचे भगीरथ – कांतराव देशमुख झरीकर

रविवार, १९ जुलै २०२०. आज मी चक्क परभणीजवळच्या झरी गावात जाऊन आलो. चांगलं अठरा-वीस हजाराची लोकसंख्या असलेलं मोठं कृषकनगर आहे हो. प्रत्यक्ष नाही गेलो, तिथल्या कांताराव देशमुखांना ऑनलाईन वेध कट्ट्यावर भेटलो. त्यांच्या बोलण्यातून झरी गावाचं आणि त्या प्रदेशातील इतर अनेक गावांचं जे दर्शन घडलं ते मोठं मनोहारी आहे, शेअर केलंच पाहिजे असं.

कांतराव साधारण पासष्टीचे असतील. मात्र त्यांचा पोशाख गेल्या शतकाच्या उत्तरार्धातील कोकणातील आजोबांसारखा. वागणं, बोलणं खानदानी कृषकसंस्कृतीतील. कोकण पोशाखाच्या बाबतीत, बोलण्याचालण्यात झकपक झालं ते मुंबईच्या सान्निध्यातून. नव्या तंत्रज्ञानाचा अंगिकार केला तरी परभणी अजून परंपरेचे जुनेपण टिकवून आहे, हे किती छान आहे.

कांतरावांकडे झरीतील गेल्या चाळीस वर्षांतील पर्जन्यमानाचा डेटा आहे. हे सातत्य, ही निष्ठा त्यांच्या संपूर्ण व्यक्तीमत्वाचे सार आहे, असे म्हटले तर वावगे होणार नाही. महाविद्यालयीन शिक्षण अर्धवट सोडून घरची शेती सांभाळण्यासाठी कांतराव झरीला परत आले. आधुनिक जगातील ज्ञानाची ओळख त्यांना झाली आणि त्यांनी ती स्वत:साठी आणि समाजासाठी पुरेपुर वापरली. कापूस आणि सोयाबीन ही पिके घेणारा हा कोरडवाहू पट्टा. इथे फळबाग लावण्याचे स्वप्न बघणे हीच अचाट गोष्ट. कांतरावांनी ती केली. खूप तरुण वयात ते गावाचे सरपंचही झाले.

काकांच्या आयुष्याचा संपूर्ण पट उलगडण्यासाठी त्यांनी आत्मचरित्रच लिहायला हवे. त्यांच्या आजच्या मुलाखतीतून समोर आलेले पैलूच इथे मांडता येतील. तेव्हा कट टू २०१५. झरी गावात चारशे फुटावरही बोअरला पाणी लागत नाही. काकांना माहिती आहे की आठशे, नऊशे मिमी पाऊस पडतोय इथे, देव तर द्यायलायं, आपलीच झोळी ते दान घेऊ शकत नाही आहे. काका गावात फिरले, नऊ नाले होते गावात, लांबी मोजली तर २९ किमी भरली. नाले गाळाने भरले आहेत, त्यामुळे पाणी पळू लागलं आहे हे काकांच्या लक्षात आलं.

त्याच वेळी “जलयुक्त शिवार” योजना महाराष्ट्रात सुरु झाली होती. काकांनी प्रयोग करुन पहायचं ठरविलं. गावातील सर्वात मोठा नाला – लेंडी नाला दोन ठिकाणी प्रत्येकी ३०० मीटर खोदला, त्याचं रुंदीकरण, खोलीकरण केलं, त्याचा उत्तम परिणाम पावसाळ्यात दिसून आला. “पळणारं पाणी चालवा, चालणारं थांबवा, थांबलेलं जिरवा” हा मंत्र काकांना गवसला. नाल्यातील खणून बाहेर काढलेला गाळ शेतात टाकायचा, तो फार सुपिक असतो हे ज्ञान काकांना होतं. एक इंच सुपिक जमीन नैसर्गिकरित्या तयार व्हायला हजार वर्षे लागतात, हे सूत्र त्यांनी आधुनिक जगातून शिकलं असावं. आधी स्वत: केलं आणि त्याचे फायदे बाकीच्यांना दाखविले. लोक आपणहून खणून काढलेला गाळ शेतात स्वखर्चाने नेऊ लागले.

नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांनी “नाम फाऊंडेशन” या नावाने आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना मदत करायला सुरुवात केली होती. जलयुक्त शिवाराच्या कामात नाम फाऊंडेशन आपसूकच जोडले गेले. काकांचा संपर्क नाम फाऊंडेशनशी आला आणि एक भाग्यशाली सहकार्य सुरु झाले.

सुमारे नऊ किमी लांबीच्या नाल्याचे रुंदीकरण, खोलीकरण केले, गावकरी गाळ, मुरुम घेऊन जाऊ लागले, आणि एक नवे शासकिय लचांड समोर आले. मुरुम हे गौण खनिज आहे. त्यांची विनापरवानगी, विनारॉयल्टी वाहतुक केली म्हणून जिल्हाधिकाऱ्यांनी मुरुम वाहून नेणारी वाहने जप्त केली. नाल्याच्या रुंदीकरणाचे, खोलीकरणाचे काम ठप्प झाले. नंतर जे घडले ते अकल्पनीय होते. तत्कालिन सहकार सचिवांना काकांचे काम माहित होते. त्यांनी चक्रे फिरविली आणि जलयुक्त शिवारातील गाळ वाहून न्यायचा हक्क शेतकऱ्यांना तर मिळालाच, वर त्यासाठी डिझेलचे पैसेही मिळू लागले. शासन आणि प्रशासन चांगल्या कामामागे विधायकरित्या उभे राहू शकते हा सुखद अनुभव यानिमित्ताने आला.

चारशे फुटावर पाणी लागत नव्हते ते दहा फुटावर लागू लागले हा जलयुक्त शिवाराचा चमत्कार होता. शासनाची योजना आणि शेतकऱ्यांची इच्छाशक्ती यांचा समसमा संयोग आणि त्याला नाम फाऊंडेशनसारख्या संस्थेचा सहयोग अशा त्रिवेणी संगमातून हे घडले.

झरीत आणि इतर सर्वच गावात स्मशानभूमी अत्यंत प्रतिकुल जागेत असे, अनेकदा तिथे अस्वच्छतेचे साम्राज्यही असे. गावात अशा अनेक स्मशानभूमी असत, आणि त्यातही राजकारण चाले. जीवनाकडे सौंदर्यपूर्ण दृष्टीने पाहणाऱ्या काकांना मानवी जीवनाची अशी कुरुप अखेर पाहवत नसे. “आधी केले मग सांगीतले” या उक्तीप्रमाणे काकांनी “स्व. इंदिराबाई देशमुख वैंकुठधाम” या नावाने स्वच्छ, सुंदर स्मशानभूमी झरीत उभारली, आणि नंतर या कार्याला चळवळीचे स्वरुप येऊन अनेक गावांनी झरीचे अनुकरण केले.

याच अनुषंगाने नेत्रदान, देहदानाचे महत्व काकांच्या लक्षात आले. काकांच्या स्वभावाचे वैशिष्ट्य असावे की एकदा मनात आले की त्यांना ती गोष्ट केल्याशिवाय चैन पडत नसावे. आणि प्रत्येक गोष्ट आधी स्वत: करायची, त्याचे महत्व दाखवून द्यायचे, आणि नंतर इतरांना ती करण्यासाठी उद्युक्त करायचे अशी त्यांची कार्यपध्दती असली पाहिजे. त्यांच्या प्रेरणेतून सुमारे ५० जणांनी देहदान, अवयवदान केले आहे. वैज्ञानिक दृष्टीकोन बालपणापासून अंगी बाणलेल्या सुशिक्षित माणसालाही देहदान, अवयवदान अवघड वाटू शकते, ते काका परभणीसारख्या परंपराप्रिय कृषक भागात घडवून आणत आहेत.

मोतीबिंदूमुळे येणारे अंधत्व आणि न परवडणारी शस्त्रक्रिया या गोष्टी लक्षात घेऊन कांतराव काकांनी “कै. स्वातंत्र्यसैनिक पंडितराव देशमुख व्हिजन सेंटर” या नावाने एक सेवाकेंद्र उभारुन मोतिबिंदूची नि:शुल्क शस्त्रक्रिया करण्याची सोय उपलब्ध करुन दिली.

विधवा स्त्रियांना समाजात उपेक्षेची वागणुक मिळते, यासाठी काकांनी विधवांची भाऊबीज सुरु केली. त्यांना संक्रांतीला वाणे द्यायला सुरुवात केली. भाऊबीजेसाठी ओवाळते वेळी “चाळीस वर्षांनी ओवाळणीचे ताट हातात धरते आहे” हे सांगताना एका स्त्रीला अश्रु आवरले नाहीत. परंपरांमधील सौंदर्य टिकवून ठेऊन त्यातील कुरुपता हलक्या हातांनी दूर करण्याचे काकांचे कौशल्य मनोहारी आहे.

दिव्यांगांचे विवाह हे असेच एक उदाहरण. एक अंध व्यक्ती काकांना आपले दु:ख सांगते काय, आणि काकांच्या डोक्यात चक्रे सुरु होतात काय. “आम्हाला कुणी कुठे नेत नाहीत, पाहुण्यांकडे जावे असे आम्हालाही वाटते, आम्हालाही आनंद हवे असतात, आम्ही असे झालो यात आमचा काय दोष” असे दिव्यांगांचे प्रश्न काकांना अस्वस्थ करु लागले. काकांची अस्वस्थता सृजनशील असते. ते उगा कुढत बसत नाहीत, दिव्यांगांचे सामुहिक विवाह लावून ते मोकळे होतात.

एवढे सारे करुनही काका जगण्याशी कृतज्ञ आहेत. “प्रफुल्ल होवोनी सुपुष्प ठेले” हे कवितेतील शब्द पुलंनी नानासाहेब गोरे यांच्यासाठी वापरले आहेत. प्रसन्न, शांत, विचारांची खोली असणारे देखणे व्यक्तीमत्व याअर्थी कांतराव काकांसाठीही हे शब्द चपखल लागू होतात. कांतराव काका खरे “समाजवादी”ही आहेत, कारण त्यांच्या डोक्यात सतत आपल्या बांधवांचे भले कसे होईल याच्या योजना बनत असतात. त्यांचे आवडते नेते “नितीन गडकरी” हे ही त्याअर्थाने समाजवादीच. आपल्याला वंशपरंपरागत लाभलेल्या संपन्नतेचा विश्वस्त म्हणून स्विकार करायची त्यांची दृष्टी खास भारतीय आहे.

कांतरावांची ओळख आजची मुलाखत आणि त्याआधी त्यांचे फेसबुक पेज चाळले होते एवढीच. मात्र यात जे कांतराव समजले त्यातून त्यांची खूप आधीपासून ओळख असावी असे भावबंध माझ्या मनात निर्माण झाले. त्यातून त्यांना “कोकण प्रांत” आवडतो हे ही कळले, तेव्हा मनस्वी आनंद झाला. काका, तुम्हाला पाहिल्यावर मला माझ्या आजोबांची आठवण आली. त्या आजोबांच्या गावी, माझ्या कोकणातील आजोळी तुम्हाला घेऊन जायला खरंच खूप आवडेल, नक्की या, वाट पाहतो आहे.

कांतराव काकांची मुलाखत घेणारे, ग्रामगीताकार तुकडोजी महाराज यांच्यावर पी. एच. डी. करणारे, “शिक्षणाचा जागर” या उपक्रमातून प्रबोधन करणारे आमचे परभणी वेधचे डॉ. दिलीप शृंगारपुतळे सर! किती सुंदर, प्रवाही मुलाखत घेतली त्यांनी. त्याआधी आमच्या नायक सरांच्या लेकीने, विशाखाने, काकांची सुंदर ओळख करून दिली. “जगात जर्मनी आणि भारतात परभनी” ही उक्ती सार्थ करणारे हे सारे परभणीकर. तुम्ही सारे सुंदर आहात.

बस इतकेच.

-मंदार परांजपे,
वेध कार्यकर्ता

VEDH- A Support Group

Sometime in February this year, Dr. Anuradha Sovani, our Head of the Psychology Department at SNDT University, Mumbai was teaching us about support groups. The concept wasn’t new to me, I certainly knew a little about the concept of support groups through the ones being run at the Institute for Psychological Health (IPH). But I would like to say that this knowledge was like looking up at a tall building from behind its gates. During the class, Dr. Sovani introduced us to the many levels and corners of that building.

A support group is a space where people who have had certain common experiences or share a common characteristic come together. These issues can be anything from depression, anxiety, diabetes, cancer, bereavement to epilepsy, addiction, dementia and caregivers’ support groups. The goal is to share personal experiences, listen to those of others’ empathetically and non- judgmentally, and by maintaining a strict code of confidentiality. Together, the participants explore ways of coping with the issue from those shared experiences. Importantly, the space provides the participants with a platform to build social support. There are different kinds of support groups, each one catering to the need of that particular population differently. Some or all of them are facilitated by trained professionals like psychologists, psychotherapists, other health professionals who are equipped with knowledge about the theme of the support group.

  • The peer support group is one where all the participants meet as equals and explore each others’ learning about their shared condition; thus providing support on a reciprocal basis. e.g.: Self help groups.
  • An open support group, as the name suggests, is open to anyone who wants to learn more about a topic. The participants are welcome to walk in, without the formalities of registration or any binding time frame for participation. e..g.: anxiety, depression
  • On the other hand, the membership criteria and at times the time frame is fixed in case of a closed support group. Such support groups mostly handle sensitive issues and the function of it being closed mainly revolves around maintaining confidentiality. e.g.: child abuse, LGBTQIA+
  • The most relevant type of support group to our blog is the large support group.
    In support groups other than the large support group, the number of people is roughly around twenty, allowing a free flowing conversation mediated by a professional. Everybody gets to share their experiences and ways of coping. Unlike it, a large support group has a huge number of participants. The format, then, requires a facilitator, learned in the theme of the support group. The support group, here, functions as a platform for education, and although the role of the participants might be limited to that of active listening during the group meetings, the efforts to make a genuine connection with fellow participants can be seen after or before the meetings.

By this time, you must have gauged the direction this write up is taking. Shortly after Dr.Sovani introduced the various types of support groups and the role and skills of the counsellor required in mediating the same; she went on to say something, which, not for the first time among the many lectures she has taken, was a breakthrough for me. She introduced us students to VEDH as a support group! This was one of the most interesting takes about our ‘jeevan ki paathshaala’ that I had come across. Dr. Sovani started explaining how VEDH fulfilled all the functions of a support group, and parallel to that eloquent explanation ran my train of thought, picking out personal experiences…personal proofs, if you may, that helped shape my perspective about VEDH as a large support group.

I remember the years before I started attending VEDH, and the ones of my recent association with it. I vividly remember being a teenager who was classified as a ‘nerd’. Strongly adhering to rules at school, cultivating a relationship with books of all kinds, a preference for not getting into trouble with authorities and a consistently decent academic record were the quintessential contributors that earned me this label. Most of my peers’ behaviors made it clear that on some level, I didn’t fit in with “the crowd”. This did, to an extent, create feelings of isolation within me. For the largest part of my pre- VEDH life, I was pretty much the odd one out, a misfit. However, I would like to clarify, that it wasn’t necessarily because I didn’t fit in with a certain group; it was precisely because I hadn’t found a group for myself where I belong. It was not a one- way street, though. I felt like I wasn’t having ‘fun’ my way. As a cherry on top of all this, choosing the arts stream classified me as minority on many levels. But more importantly, it put me among like- minded peers, who were avid readers, discussed art, attended poetry clubs and what not! It was then that I realized that while I have been different from some group, I have been similar to more others. I just have not found my way to them.

With VEDH, my quest for the network of like- minded people was finally completed. Observing so many faculty members taught me one thing- diversity is the norm here. VEDH, as a large support group has defined empowerment. As a support group, VEDH has at times,taken the form of a platform that imparts relevant knowledge. At other times it has presented experiences of the faculty members that are relatable to so many amongst the crowd presently, or might be so sometime in the future too. Moreover, it has contributed in building a solid social network for people.

For those anxious about treading an unconventional or less journeyed upon career path, VEDH has been a source of reassurance, that has heavily contributed in reducing the anxiety that might have sprung from uncertainty.

It has put to rest, the distress of not having enough resources. As a tangible resource, it has given role-models to students and parents, teachers alike. When the faculty members candidly share their journey and the hurdles they have overcome, they are discussing nothing but coping strategies! More importantly however, VEDH has focused on building internal resources through developing a strong value based foundation. Such a foundation has empowered one with a sense of control- control over one’s perspective; it has empowered many with good old information about career avenues, and on a deeper level with self- knowledge, self- acceptance and a healthy social support.

VEDH, the support group has instilled the value of honesty, helping me to be honest with myself about my deepest desires and with others, regardless of differences. The way Dr. Nadkarni sir sums up every VEDH session for all the viewers brings about values, and instills knowledge that is applicable to literally one and all.

VEDH is a support group for countless people, not just in the cities that host the program, but now across the globe through the wings of AVAHAN IPH, the You Tube channel. It is truly the one, global support group, the force that is building the community into a stronger, better version of itself.

-Ketaki Joshi,
Volunteer,
Pune VEDH.

वेधक व्यक्तीमत्वाची बहुरंगी, Cool मुले

ऑनलाईन वेध कट्ट्यावर आज (१२ जुलै २०२०)आलेली मुले ना कुणी सेलिब्रिटी होती, ना अजून त्यांनी आयुष्यात काही असामान्य कर्तृत्व गाजविले आहे. पारिजातकाचा सडा पडलेला आहे, त्यातील कोणतीही चार फुले वेचलीत किंवा गुलाबांच्या ताटव्यांमधील कोणतीही फुले पाहिलीत तर जी प्रसन्नता अनुभवांस येईल तीच प्रसन्नता आजच्या (१२ जुलै २०२०) ऑनलाईन कट्ट्याविषयी लिहिताना मनांत आहे. आणि मला खात्री आहे की पूर्ण भरलेल्या झुम सभागारातील प्रत्येकाच्या मनांत तीच प्रसन्नता दाटलेली होती, आणि फेसबुकवर भविष्यात जे कुणी हे सेशन पाहतील त्यांनाही हाच अनुभव येईल. वेध परिवारांतील शेकडो मुले, बहुरंगी बहरमधील सुमारे दोनशे मुले, आय. पी. एच. च्या कुल क्लबमधील मुले असा हा वेधक, बहुरंगी, कुल समुदाय आहे, त्यातील ही आजची पाच जण!

काल या पंचकाच्या त्यांच्या केतकी ताईसोबत झालेल्या संवादाआधी आजचा हा ब्लॉग लिहिण्याची माझी हिंमत झाली नसती. म्हणजे, आपल्याच मुलांचे कौतुक आपणच लिहायचे म्हणजे जे टिपीकल अवघडलेपण वगैरे येते ते आले होते. मात्र या मुलांच्या गप्पांनी मला जमीनीवर आणले. व्यासपीठ, फॅकल्टी, मुलाखत वगैरे कोणत्याच गोष्टीचा कोणताच ताण न घेता, कोणताही गंड न बाळगता हे बहाद्दर बिनधास्त बोलत होते. ही सहजता, ही समानता, ही सायुज्यता कोठून आली यांच्यात? ही तर आपण यांना दिलेली देणगी नाही, ना हे जन्माला येताना या गोष्टी बरोबर घेऊन आले होते. वेध चळवळ आणि बहुरंगी बहरमुळेच त्यांना या सुंदर गोष्टींचा लाभ झाला. त्या गोष्टींचे सेलिब्रेशन म्हणजे ऑनलाईन कट्ट्यावरील मुलाखत असेल, तर त्याचे अवघडलेपण कसले? गंमत म्हणजे मोठा मानसिक वळसा घेऊन प्रयत्नपूर्वक जे मी समजाऊन घेतले ते यांच्यात अगोदरच सामावलेले होते. आजच्या या गप्पांत अहंभावविरहित सहजता अनुभवास आली असेल तर ती REBT आणि तत्सम मनोविकासात्मक तंत्रे यांनी अतिशय योग्य वयात आत्मसात केली त्यामुळे. ही मनोविकासात्मक तंत्रे आत्मसात करण्याची इच्छा इतर अनेक मुलांच्या मनात निर्माण व्हावी, आणि पालकांनी त्यासाठी त्यांना मदत करावी हाच या सेशनचा उद्देश होता.

सेशनच्या मध्यावर एका चलाख मुलाने फार सुंदर प्रश्न विचारला की “मार्कांना महत्व नाही तर ९०+ गुण मिळविलेलीच मुले का?”. खरं सांगू माझ्या मित्रा जर तू हे वाचत असलास तर माझी (आमच्या पिढीतील बहुसंख्य पालकांच्या वतीने दिलेली) ही कबुली ऐक, आणि आम्हाला क्षमा कर. शालेय जीवनातील परीक्षा जीवनाचा फार छोटासा भाग आहे, हे “तत्वत:” आम्हाला पटते रे. मात्र ते आचरणात आणताना आम्हाला खूप कठीण जाते. ९०+ गुण आम्हांला आकर्षित करतात, त्यांच्या मर्यादा माहित असूनही. तुमची पिढी या मानसिक मर्यादेतून नक्की बाहेर पडेल. आजच्या या पंचकाने दिलेल्या उत्तरांतून हा दिलासा तुझ्यापर्यंत नक्की पोहोचला असेल. अजून वीस पंचवीस वर्षांनंतर असे सेशन जेव्हा होईल तेव्हा हे ९०+ चे कुंपण त्याला नक्की नसेल.

आजचे चौघजण बारावीत शिकणारे होते, आणि त्यांची विशाखाताई त्यांच्याहून दोन वर्षांनी मोठी. मुलाखत घेणारी केतकी ताई अजून फार तर चार वर्षांनी मोठी. या सहा जणांनी मिळून गेल्या आठवड्यात जी तयारी केली होती त्याचे साक्षीदार होणे आमच्यासाठी अतिशय आनंददायी होते. यांची माहिती गोळा करणे, नंतर यांच्याशी फोनवर बोलणे, मुलाखतीचा आराखडा बनविणे हे केतकी ताईने केले. सहज, कुल वागणारी ही मुलं तयारी कशी जबरदस्त करतात हे ही आम्ही पाहिले.

सोमनाथ प्रकल्प, श्रमसंस्कार छावणी, भ्रमंती, योग, होमी भाभा परीक्षा, असीम फाऊंडेशन, FTII (Film and Television Institute of India), गायन, क्रीडा, बहुरंगी बहर आणि वेध या सर्व ॲक्टिव्हिटीज् मुळे यांचे आजवरचे जगणे समृध्द केले, इतकेच नव्हे या गोष्टींनी यांना जीवनदृष्टी प्रदान केली. यांच्या पालकांच्या पिढीला हे असे काही भन्नाट करायला अपवादानेच मिळाले, त्यामुळे पालकांची पिढी परीक्षेतील मार्कांना इतके महत्व देते. परीक्षेतील मार्क पालकांच्या पिढीसाठी आपले स्वत्व दाखवून देण्याचे कदाचित एकमेव व्यासपीठ होते. या मुलांसाठी परीक्षेतील मार्क साधन आहेत, जीवनपटाचा एक लहानसा भाग आहेत. ही मुले मार्कांना योग्य महत्व देतात, मात्र त्यापलिकडचे जगणे यांना दिसते ही गोष्ट किती मनोहर आहे!

शालेय परीक्षांना मर्यादित महत्व देणारी ही मुले जगण्यातील परीक्षांना मात्र समरसून सामोरी जातात. विशाखाला B. Sc. करताना योगाभ्यासाची पदविका कराविशी वाटते, आभा, आशय FTII चा कोर्स करतात, सानिका खेळते, मुक्ता होमी भाभा परीक्षेच्या प्रकल्पात जीव ओतून मेहनत करते. यातून त्यांची जीवनदृष्टी विकसित होत असते, कदाचित त्यांना पर्यायही मिळतात. आयुष्यात एखादी गोष्ट मनासारखी नाही झाली तर ही मुले हार मानणार नाहीत हे नक्की. त्याऐवजी दुसरं काहीतरी कदाचित आधीच्या स्वप्नाहूनही भव्य ते नक्की उभारतील. पहा पुन्हा “भव्य” शब्द माझ्या मनातून आला. ही मुले म्हणतील, भव्य असेल किंवा नसेल, मात्र ज्यात आम्हाला आनंद ते आम्ही करू हे नक्की. ते भव्य असेल की नाही याची काळजी आम्ही का करावी?

वेध चळवळ आणि बहुरंगी बहरचा उल्लेख सुरुवातीला झाला. या दोन्ही चळवळींमागे डॉ. आनंद नाडकर्णी या मनोविकासमहर्षींचे अधिष्ठान आहे. “वेध” ही महाराष्ट्रात ठाणे, नाशिक, कल्याण, पुणे, अहमदनगर, औरंगाबाद, परभणी, लातूर, पेण आणि बदलापूर (आगामी) या शहरांत साजरी होणारी व्यवसाय-प्रबोधन परिषद – जीवनकी पाठशाला आहे. ज्यांनी जीवनात सार्थक समाधान प्राप्त केले आहे अशा ७०० पेक्षा अधिक दिग्गजांच्या मुलाखती डॉ. आनंद नाडकर्णी यांनी वेधच्या व्यासपीठावरुन घेतल्या आहेत. यातील बहुसंख्य मुलाखती “AVAHAN IPH” या युट्युब चॅनेलवर उपलब्ध आहेत. या मुलाखती जीवनातील सार्थकता प्राप्‍त करण्यासाठीचे मार्गदर्शक वस्तूपाठ आहेत. वेधच्या फॅकल्टींना ऐकल्यावर आपल्या जगण्यातील अहं, निराशा, भितीच्या भिंती नाहीशा होतात, मने मोकळी होतात, नवीन साहसे करण्यासाठी सिध्द होतात. ज्या पालकांना आणि मुलांना आजचे सेशन ऐकल्यावर “या मुलांनी हे मिळविले कुठून” असा प्रश्न पडला असेल, त्यांनी लगेच वेधचे व्हिडिओ पहायला सुरुवात करावी, उत्तरे आपली आपण मिळत जातील.

शुभदा चौकर संपादित वयम मासिक आणि डॉ. आनंद नाडकर्णी यांची आय. पी. एच संस्था यांनी ‘बहुरंगी बहर’ या उपक्रमाद्वारे महाराष्ट्रातील सातवी ते नववीच्या मुलांमधून दरवर्षी ५० याप्रमाणे २०० मुले आजवर निवडली आहेत. या मुलांना दरवर्षी एका शिबीरात सहभागी होण्याची संधी मिळते. या शिबीरांतून मुलांना मिळणारे मनोविकास-प्रशिक्षण अद्वितीय असते. केवळ निवासाचे शुल्क या मुलांकडून घेऊन हा ज्ञानयज्ञ या दोन्ही संस्था दरवर्षी करीत असतात. कुमारवयाच्या मुलांनी अथवा त्‍यांच्या पालकांनी, https://wayam.in/ या दुव्यावर जाऊन वयम मासिकाशी संलग्न व्हावे असेही सुचवावेसे वाटते.

या मुलाखतीत मुले आम्हा पालकांविषयी जे काही चांगलं बोलली त्याचं श्रेय आय. पी. एच च्या पालकशाळेला जातं, यावर मला वाटतं बहुसंख्य मुलांचे पालक सहमती दर्शवतील. AVAHAN IPH वरील “या मुलांशी वागायचं कसं” हे डॉक्टर नाडकर्णी यांचे व्याख्यान अवश्यमेव ऐका. पालक म्हणून पुनर्जन्म व्हावा इतके हे व्याख्यान प्रभावी आहे.

आजचे सेशन आम्हाला आमच्या मुलांची नवीन ओळख करवून गेले. मार्कांना साधन मानणारी, एका मर्यादेनंतर मार्क कामाचे नाहीत याची समज असणारी आमची ही बाळं आम्हाला खूप काही शिकवून गेली. फिल्म बनविण्याचे आणि सायंटिस्ट होण्याचे स्वप्न एकाच वेळी पाहणारा आशय, योगाभ्यास करता करता स्पर्धा परीक्षांना सामोरी जाऊ पहाणारी विशाखा, ॲथलीट आणि डॉक्टर बनू इच्छिणारी सानिका, मानसशास्त्रात काही करु पाहणारी आभा, जीवनाचे मोझॅईक समृध्द अनुभवांनी संपन्न करीत डॉक्टर बनू इच्छिणारी मुक्ता तुम्हा सर्वांना खूप खूप शुभेच्छा!

खलील जिब्रान म्हणतो तशी तुम्ही सर्वजण जीवनाच्या स्वेच्छेची अपत्ये आहात, आम्ही तुम्हाला केवळ प्रेम देऊ शकतो, विचार नाही, तुमचे विचारविश्व तुम्ही स्वत: निर्माण करणार आहात. तुमच्या पंखात बळ येईतो आम्ही तुम्हाला निवारा देऊ, मात्र तुमच्या आत्म्यांना निवारा देण्याचे बळ आमच्यात नाही, कारण, त्यांची जागा उद्याच्या भविष्यकाळात आहे.

मंदार परांजपे, कार्यकर्ते, पेण वेध.

वेध कट्टा, ‘गुणवंत की गुणवान?’ सेशनची लिंक – https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=3110757662334266&id=100002001879504

इतर उपयुक्त लिंक्स –
१. आवाहन आयपीएच युट्युब चॅनल
https://www.youtube.com/channel/UCwZit5ah1vBwbpeQV55VRIA २. या मुलांशी वागायचे कसे? डॉ. आनंद नाडकर्णी यांचे व्याख्यान https://www.youtube.com/watch?v=RlpcjASVR7c ३. वयम मासिक https://wayam.in/

सृजनशील शिल्पकाराशी संस्मरणीय संवाद

रविवार, दिनांक ५ जुलै २०२० रोजी सादर झालेल्या वेध कट्टयावर जयदीप आपटे या तरुण शिल्पकाराची भेट झाली. जयदीप यांनी शेअर केलेल्या गुजगोष्टींचे टिपण करुन ते साठवावेसे वाटले, म्हणून हा लेखप्रपंच. जयदीप यांच्यातील मनाला सर्वात अधिक भावलेली गोष्ट म्हणजे त्यांच्या विचारांची खोली आणि सुस्पष्टता.
वयाच्या अवघ्या पस्तीशीतील जयदीप यांना जगण्याचे विविध पैलू अत्यंत बारकाईने समजले आहेत. त्यांच्या दृष्टीत एकप्रकारचा दृढनिश्चय दिसून येतो. करीयरच्या वाटा शोधाणाऱ्या प्रत्येकाला या मुलाखतीतून बरेच काही घेण्यासारखे होते.

कल्याणमधील जगप्रसिध्द शिल्पकार सदाशिव ऊर्फ भाऊ साठे यांना पहात पहातच जयदीप लहानाचे मोठे झाले. गेटवे ऑफ इंडिया येथील अठरा फुटांचा शिवाजी महाराजांचा पुतळा, तसेच, दांडी येथील मिठाच्या सत्याग्रहाच्या राष्ट्रीय स्मारकातील गांधीजींचा पुतळा या भाऊ साठ्यांच्या अजरामर कलाकृती. शाळकरी जयदीपच्या मनात शिल्पकलेचे बीज रोवले गेले, आणि स्वभावातील कृतनिश्चयाच्या बळावर त्याने ते पूर्णत्वाला नेले.

हमखास यश देतात अशी अंधश्रध्दा ज्या करीयर मार्गांबद्दल असते, ते सर्व सोडून, आपल्या मनाच्या ग्वाहीला प्रतिसाद देण्यासाठी हिम्मत लागते, ती जयदीप आणि त्याच्या पालकांनी दाखविली ही भाग्याची गोष्ट. शिल्पकलेचे क्षेत्र तसे बेभरवशी आणि दीर्घसूत्री समजले जाते. जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टस् मधील G. D. Arts (Sculpture and Modelling) सोबतच रहेजा स्कूल ऑफ आर्टस् मधून G. D. Arts (Applied) अशा दोन पदव्या जयदीप यांनी मिळविल्या, मात्र त्यांचा जीव रमला तो शिल्पकलेतच.

करीयरच्या सुरुवातीला त्यांनी भाऊ साठे व अन्य शिल्पकारांच्या हाताखाली काम केले, त्याचसोबत गणपती-उत्सवातील सजावटीचे पडदे रंगविण्याचेही काम त्यांनी केले. पडदे रंगविताना स्केलची भिती गेली असे ते नमूद करतात. प्रचंड मोठ्या कामाला भिडण्याची पूर्वतयारी, सराव या दृष्टीने त्यांनी हे काम केले होते. एकदा आजारातून पूर्ण बरे व्हायच्या आधीच सलग ३६ तास गणपती-उत्सवातील सजावटीचे काम ते करीत होते. वर वर पाहताना ही गोष्ट उथळ, अनावश्यक व बेजबाबदार वाटू शकते, मात्र त्यापाठीमागची त्यांची विचारप्रक्रिया समजून घेतली तर ती अत्यंत भव्य दिसते. “मनाच्या तरल, प्रवाही अवस्थेत” माणूस अशक्यप्राय कामे करु शकतो, आणि मनाची अशी अवस्था अभ्यासाने मिळविता येते असे डॉ. कलामांनी “Wings of fire” पुस्तकात लिहून ठेवले आहे. जयदीप याच अवस्थेच्या प्राप्तीचा अभ्यास करीत होते.

२०१२ मध्ये जयदीप यांनी स्वत:चा स्टुडियो कल्याणमध्ये थाटला, आणि शिल्पकार म्हणून त्यांच्या करीयरला खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली. दांडी स्मारकातील दोन शिल्पे तसेच कणकवली येथील “कोकणगांधी” अप्पासाहेब पटवर्धन यांचा पूर्णाकृती पुतळा अशी कामे जयदीप यांनी साकारली. कोकणी माणसाच्या हातात काठी किंवा दंडा असलाच पाहिजे या सामान्यज्ञानावर आधारित जाणीवेतून अप्पासाहेबांच्या पुतळ्यामध्ये काठी आणली गेली. शिवाय काठीमुळे ट्रायपॉडसदृश रचना निर्माण होऊन पूर्णाकृती पुतळ्याचा गुरुत्वमध्य अधिक पक्का होईल ही शिल्पकाराची भौतिकशास्त्रीय दृष्टी विशेष म्हणायला हवी. अप्पासाहेबांचे जेमतेम पाच फोटो उपलब्ध झाले, त्यातील चेहरा नीट दिसतो आहे असे दोनच निघाले, तेव्हा शिल्पकारांनी अप्पासाहेबांचे चरित्र, त्यांनी लिहिलेली पुस्तके वाचली, त्यातून त्यांची मूर्ती त्यांच्या मन:चक्षुंसमोर साकार झाली. ही कर्तव्यनिष्ठा, पूर्णत्वाचा ध्यास कलाकाराचे असामान्यत्व सिध्द करीत असतो. जी गोष्ट चेहऱ्याची तीच कपड्यांची. जाड्याभरड्या खादीचा पोत निराळा, तर रेशमी वस्त्राचा तलमपणा निराळा. शिल्पाच्या माध्यमातून तो साकार करणे हे कलाकाराला मिळालेले आव्हान, आणि ते पेलणे हे त्याचे सृजन. जयदीप यांच्या प्रवाही वाणीतून त्यांच्या कलेचे विविध पैलू उघड होत होते.

अप्पासाहेब पटवर्धन यांचा पूर्णाकृती पुतळा

कल्याणमधील एका चौकात सुशोभीकरणासाठी सिंहाचे शिल्प बसवायचे होते, आणि हे शिल्प स्क्रॅप धातुंपासून बनवायचे होते. हे शिल्प बनविण्यासाठी कामाची गरज म्हणून जयदीप वेल्डिंग कसे करायचे ते शिकले. वास्तविक हे काम त्यांना वेल्डरकडून करुन घेता आले असते. मात्र त्यासाठी त्यांना वेल्डरला बऱ्याच गुंतागुंतीच्या सुचना द्याव्या लागल्या असत्या, आणि त्या नेमकेपणाने अमलात आणणे वेल्डरला जमलेच असते असे नाही. शिल्पाकृतीच्या आकाराचा तोल बिघडू नये यासाठी शिल्पकारानेच त्या जोडण्या करणे त्यांना आवश्यक वाटले.

जयदीप यांची शिल्पकलेतील स्वतंत्र कारकीर्द उण्यापुऱ्या आठ वर्षांची. यशाची उच्चतम शिखरे अजून त्यांना पादाक्रांत करायची आहेत. तरीही त्यांच्या आजवरच्या शिल्पकलेच्या प्रवासातील माईलस्टोन ठरेल असे शिल्प म्हणजे, इंग्लंडमधील यॉर्कशायर येथील शीख सोल्जर्स संघटनेसाठी महायुध्दात वीरगती प्राप्त केलेल्या शीख सैनिकाचे पूर्णाकृती शिल्प. ३३० किलो ब्रॉन्झमधून हे शिल्प साकारले गेले आहे. या शिल्पाकृतीच्या निर्मितीचे काम सलग आठ महिने चालले होते.


या निमित्ताने मुलाखतीमध्ये शिल्पकारांनी शिल्पनिर्मितीची सगळी प्रक्रियाच उलगडून दाखविली. आधी लहान आकाराचे मातीचे शिल्प तयार केले जाते. त्यानंतर साचे बनवून आधी फायबरची आणि नंतर मेणाची अंतिम प्रतिकृती बनविली जाते. नंतर साच्यांमध्ये वितळलेले धातू संमिश्र (जसे की ब्रॉन्झ) ओतून पुतळा साकार होतो. यानंतर शिल्पकार त्याचे फिनिशींग करीत असतो. निर्मितीची ही संपूर्ण प्रक्रिया अत्यंत सुखाची असते, एकदा पुतळा त्याच्या अपेक्षित जागी स्थापन झाला की शिल्पकार त्यातून अलिप्त होतो, नवे आव्हान स्विकारायला सिध्द होतो. गीतेतील कर्मयोग याहून काय वेगळा असतो?

शिल्पकाराला शरीरशास्त्राचे आणि भूमितीचे ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक असते, गणितही पक्के असावे लागते, कारण ‘स्केल अप’ करण्यासाठी आकडेमोड गरजेची असते. मगाशी भौतिकशास्त्राचाही उल्लेख झाला. इतिहासाचे ज्ञान आणि भान तर हवेच. याशिवाय ज्यांचा पुतळा बनवायचा त्यांच्या आणि ज्यांच्यासाठी तो बनवायचा त्यांच्याही मनाची ठेवण माहित हवीच. म्हणजे मानसशास्त्राचे ज्ञानही हवे. असामान्य शिल्पकार अशाप्रकारे बहुविध गुणांच्या समुच्चयाने बनत असतो. त्याच्या शालेय औपचारिक शिक्षणाचा ठायी ठायी उपयोग त्याला होत असतो. शिल्पकला मातीत होते, प्लॅस्टरमध्ये, फायबरमध्ये आणि धातूतही होते. लेणी तर दगडात खोदली जातात. या साऱ्या माध्यमांवर हुकूमत शिल्पकाराला मिळवावी लागते.
शिल्पकला अशा तऱ्हेने कलाकाराला थकविणारी असली तरी शिल्पकलेला टिकून राहण्याचे वरदानही आहे. शिल्पे इतिहासाची साधने बनून राहतात, आणि त्यांच्या रुपाने शिल्पकार अमरत्व प्राप्त करतो.

‘स्टॅच्यु ऑफ युनिटीच्या’ स्केलचा किंवा त्या तोडीचा पुतळा बनविण्याची जयदीप यांची महत्वाकांक्षा आहे. त्यांचा आजवरचा प्रवास पाहता त्यांना अशी एखादी अजरामर कलाकृती निर्माण करण्याची संधी निश्चित मिळेल याची खात्री वाटते.

जयदीप आपटे या शिल्पकाराचे मनोगत ऐकताना खूप समृध्द अनुभवाची प्राप्ती झाली. एक कलाकार त्याच्या कलेविषयी भरभरुन बोलत होता, कोणताही आडपडदा नव्हता, कोणता बडेजाव नव्हता की अहंकार नव्हता. झऱ्याचे पाणी वहात असावे तितक्या सहजपणाने आणि निर्मळपणाने संवाद झाला. कल्याण वेधचे आमचे श्री. देवेंद्र ताम्हणे सर, ते जयदीप यांचे विज्ञान-गणिताचे शिक्षकही होते, त्यांनी अत्यंत प्रवाहीपणे ही मुलाखत घेतली. शिक्षकाचा जिव्हाळा आणि शिष्याचा स्नेह यामुळे खूप छान माहोल निर्माण झाला होता.

ही मुलाखत प्रत्येक विद्यार्थ्याने आणि त्याच्या पालकांनी अवश्यमेव ऐकावी. त्यातून खूप काही शिकण्यासारखे आहे.

मंदार परांजपे,
पेण वेध.

Bon Voyage!

Pune VEDH that celebrated the theme “Follow your Dream” was one of the best VEDH programs I have attended; precisely because it opened my eyes to a million realizations and started shaping a perspective.
Perhaps the most memorable session of all was that of naval officers Abhilash Tomy and Captain Dilip Donde. Captain Donde is the first Indian to have completed a solo unassisted circumnavigation of the globe under sail. Commander Abhilash Tomy is the first Indian to complete a solo, unassisted, non- stop circumnavigation. The session is etched so deeply in memory for one big reason- it opened my eyes to a new world. It was centered around something that I don’t quite associate myself with, the seas. I see myself flying a plane in a parallel universe, and one of the things in my bucket list for the life I am living right now is to drive a huge truck on North Indian roads… come down a bit to Punjab then eat at a Dhaba and drown myself in lassi (the most important bit)… nap in the truck and finally board a flight back to Pune. Strangely however, I never see myself doing anything with the element of water. Not that I am afraid, intimidated by the fact that the seas look so different on the surface and we know it to be the complete opposite of monotonous, violent at times and with a lack of life on the inside maybe; but I call my relationship with the sea (or a lack thereof), more neutral, aloof, with a lack of ties; all owing to not having dived enough into the depth of its beauty.

One would think this neutrality with the sea would spill over into the lens with which I watched Commander Abhilash Tomy and Captain Dilip Donde speak; but the reality was a hundred and eighty degrees opposite to that. Both the speakers let the audiences so eloquently into their worlds, that empathy became a companion throughout the session. The session left me mesmerized, with tonnes of insights and information.

A few years later, Tomy was in news because of a major accident he suffered, while sailing for the Golden Globe Race in 2018. Commander Tomy was the only Asian participant, invited to participate in the race, that had them sail on small boats, using resources and technology from the year year 1968. After a particularly bad storm, Commander Tomy fractured his spine in the accident. The ordeal lasted for three and a half days before he was rescued.

Having heard him at VEDH, and more importantly, having empathized with his passion for sailing, I naturally followed the news, distressed by the accident, relieved by the rescue and then nothing less than frighteningly enlightened by his interviews following his amazing recovery.

After having been a virtual witness to all the above, I have this to say; Cdr. Tomy, to me, is the epitome of resilience. Resilience, in psychological lay terms is conceptualized as ‘bouncing back’. But I have come to believe it is more than that. It is a ‘way of being’ in the face of adversity. Two comparative visualizations come to mind. When one says ‘resilience’, I do not see a figure falling down into depths and springing back up because his coping resources made him a trampoline. I picture it like this: A person standing in a fixed position, boxes marked for where his feet should be; extremely speedy and harsh winds blow, attempting to move them from their position and throw them into losing themselves. The winds bring with them all kinds of objects….. injuring the person. The task requires enduring the pressure and holding our selves into the face of it. The resilient will sure move, but the least.

Resilience is having clarity of and being loyal to one’s goal, one’s dream. It is finding one’s way to the summit, no matter how many avalanches. Journeying with determination to fulfill the dream, perseverance in the face of odd, self- discipline and emotional regulation to keep you on track.
When talking about how he faced the accident, Cdr. Tomy tells the interviewer all that he did to be what we are now calling ‘resilient’. He managed his physical symptoms after the fall, sent a short text message to the race organizer reporting his conditions and lay on his bunk bed with his thoughts- which could have been his worst enemy. He started making a mental note of the do’s and dont’s for his next voyage. He is also candid in telling us that upon knowing his legs were not obeying his command, the thought of being paralyzed for life crossed his mind; which is when he thought he would start preparing for the Paralympics in that case! This gives me more clarity about the nature of resilience- identifying and then using resources effectively to battle the adversity, and having a crystal clear distinction of the factors within and beyond one’s control.

Not having someone to talk to for months in a row, the sheer task demanding one to succeed at being a sailor, engineer, doctor, mechanic all at once; beating storms, enduring immense pain and lack of sleep are but a few challenges that these naval officers at VEDH and later Cdr. Tomy through his many interviews made me aware of. At the same time, they also helped it dawn upon me that along with the winds, it is resilience that gives direction to the voyage.

What we call the world is in fact our limited view of the world. We can never know the whole of it. The same goes in case of different professions. Coming to the role of VEDH in developing perspective, again, two visualizations take shape in the mind’s eye. On the surface of it, the function of VEDH can be looked at as an orchard: making the youth aware of a multitude of career avenues. The deeper one dives however, all these roads are seen converging on one point- the point of self growth. As unconnected I have been with the seas, Cdr. Tomy, Captain Donde and VEDH taught me what it takes to complete a voyage.
For every story of a storm Cr. Tomy and Captain Donde had to tell, I could see the storm of sheer will, perseverance and resilience within them that had helped them sail through the ones around their boat.

As the saying goes…
Fate whispered to the warrior,
“You cannot withstand the storm.”
The warrior whispered back,
“I am the storm.”

To all of us I say, Let the storm brew within!

-Ketaki Joshi,
Voluneer,
Pune VEDH.

References

Link to Cdr. Tomy and Captain Donde’s Pune VEDH session: https://youtu.be/sDLnPLaRvpQ
Cdr. Tomy’s interview for Hindustan Times: https://youtu.be/11J8pPHZ8R0
Cdr. Tomy’s TEDx talk: https://youtu.be/jlAjbKyCFLY
Capt. Donde’s TEDx talk: https://youtu.be/NJGJEvmie3M

नियती आणि नियंत्रण

Lockdown च्या सुरुवातीच्या काही दिवसातच डॉ नाडकर्णी यांची मुलाखत पाहिली. त्यात त्यांनी सहकुटुंब चांगले सिनेमे पहा असा सल्ला दिला होता. म्हणून त्यांनीच सुचवलेला ‘Forrest Gump’ हा १९९४ सालचा सिनेमा पाहिला.

आपल्यातल्या अनेकांनी ‘पान सिंह तोमार’ हा चित्रपट पाहिला असेल. त्यात एका लष्करातल्या जवानाचा ‘आंतरराष्ट्रीय धावपटू ते कुप्रसिध्द डाकू’ असा प्रवास रेखाटला आहे. ह्या उलट ‘Forrest Gump’ मधील धावपटू हा जगाच्या दृष्टीने “slow learner”. पण जगाने त्याच्या बद्दल केलेली सर्व भाकिते तो मोडीत काढतो. कॉलेजमधून पदवी मिळवतो, फुटबॉल, टेबल टेनिस या खेळात राष्ट्र पातळीवर खेळतो, सैन्यात व्हिएतनाम युध्दात शौर्यपदक मिळवतो आणि मासेमारीच्या व्यवसायात लाखोंचा नफा कमावतो.

  ही जरी संपूर्ण सत्यकथा नसली तरी प्रेरक नक्कीच आहे …… आणि पाहता पाहता आम्हा तिघांच्याही मनात येते, हा तर चक्क वेधची faculty आहे की! त्याला बोलतं करण्यासाठी डॉ. नाडकर्णीनी यायलाच हवे! फिर देर किस बात की!
आमच्या मनःचक्षूसमोर आलेली ही मुलाखत तुमच्यासाठी शब्दबध्द करत आहोत.
( टीप: हा सिनेमा ज्यांनी पाहिला नसेल त्यांनी नक्की पाहावा…… नॉर्मल ह्या शब्दाची व्याख्या पुनः करायला हवी असे तो चित्रपट पाहिल्यावर वाटलं.) 

AN: नमस्कार, सर्व प्रेक्षकांचे वेधच्या ह्या मंचावर मनापासून स्वागत. यंदाची आपली संकल्पना आहे ‘नियती आणि नियंत्रण’.
वेधच्या माध्यमातून आपण नेहमीच तरुणाईच्या समोर अत्यंत स्फूर्तीदायक असे रोल मॉडेल ठेवत असतो.. कोरोनाच्या  संकटाने आपल्याला दाखवून दिले आहे की आपली विचारपध्दती “glocal” होणे आवश्यक आहे…… म्हणजेच think globally act locally……जगाचा विचार करत असलो तरी ते ज्ञान आपल्याला इथे वापरता आले पाहिजे. त्याकरता ह्या वेळी आपण प्रथमच एक आंतरराष्ट्रीय faculty आमंत्रित करत आहोत.

ते बोलत असताना त्यांच्या मागील पडद्यावर Forrest Gump ‘Facebook Live’ च्या माध्यमातून दिसू लागला आहे.

AN : Hello Forrest! Welcome to VEDH! It is a pleasure to have you with us today. And everybody here is eager to hear your story. Shall we start right away?                         

FG : Hello. Yes let’s start.

AN : So let us begin with talking about your childhood. Tell us about your school.

FG : I was born in Alabama. I had a crooked spine at birth. So as a child I had to wear braces on my legs to keep them straight and to help me walk. And I had an IQ of 75. According to the American rules, anyone having an IQ below 80 has to attend a special school. But I went to a normal school like all the other kids around me. That was because of my Mama. She asked the headmaster of a ‘normal’ school, what he meant by Normal. She said that all children were special in some way or the other. So should they all go to special school? In the end he had to accept me as a pupil.

AN : Oh! But did you get along with all the other kids in the school?

FG : Oh no. I had only one real friend..…. Jenny. The rest of the kids in school teased me, threw pebbles at my braces and called me stupid.

AN : So what did you do? Fight them back?

FG: Not at all! I didn’t mind when they called me stupid. ‘Cause Mamma had told me that nobody is born stupid. But the pebbles hurt my legs. So Jenny told me to run away; run as fast as I could. And then one day while running really fast, my braces broke. I thought I would fall down, but I didn’t!  In fact, I found out that I could run faster without the braces. I went on running. I was the fastest runner in the college football team. 

AN : Oh! I was going to come to that. How did you do in college?

FG: I did not like to study much. But I liked the sports there. Then America started the war with Vietnam. We all had to enroll ourselves in the army.

AN: Tell us about military life. Did you miss your life back in Alabama?

FG: Well, I didn’t think much about what I was missing. I just did what our sergeant told us to. There I made friends with Buba, a boy of African origin. We had decided that we would go to Buba’s village and fish for shrimps, once the war was over .
But then suddenly one day the firing started. A bullet hit me in the buttocks. I wanted to slip away just as Jenny had asked me to. But I could not leave all my fellow soldiers behind and run alone. So, amidst all the gunfire, I went back. I carried our wounded Lieutenant Dan and Buba away from the firing. I could save Dan’s life. But Buba died. We were then carried to a military hospital.

AN: And what about your wounds?

FG: They removed the bullet from my body. But Lieutenant Dan lost both his legs in the war. He kept yelling at me, that he was destined to die with honour with his men. And instead I had saved him and forced on him the life of a cripple. And that I had meddled with his destiny.

AN: Did he never thank you for saving his life?

FG: No. Not at the hospital. But the country awarded me a medal for my bravery. After a year or so, my service in the army was over.

AN : So what were your next steps?

FG: Then I went to Buba’s village just as I had promised him. I bought a boat and a fishing net and started fishing for shrimp. And then one day I had a surprise visitor, Lt. Dan had come there to join me.

AN : And we have him as a surprise visitor at VEDH too! Please welcome Lt. Dan on the screen.

A big round of applause follows as Lt Dan walks slowly and sits on the chair and faces the camera.

AN : Good evening Lt. Dan. So glad to see you on your feet again.

LD: Yes these are artificial legs but good enough to walk.

AN : Did you have these when you started fishing for shrimp with Forest? Tell us about your shrimping business.

LD : Well since the Army could not keep me in their fold, I decided to join Gump in his new enterprise. I moved about on a wheelchair. But I could climb on the mast of the boat and predict where we would get more shrimp. Initially we managed to catch only the waste and garbage in our nets. No shrimps. Those were trying times, and I felt a bit disheartened. But Gump often quoted his mom. She used to say that life is a box of chocolates. You never know if you will get a bitter chocolate or a sweet one next. We can choose, but then we have to eat what we have chosen. I had chosen to come here, so I had to be patient.

AN : So when did you come to your turning point?

LD: Oh that? It was after a very wild storm. It hit all the boats at the pier. We just held on for dear life. That night, all the other boats were damaged and ours was the only one to survive the storm. And  since then, as we were the only boat afloat, we had all the shrimps to ourselves. Soon, we expanded the shrimp business; Bought more boats; Hired people; Established a company. Our turnover went into millions, ’cause there was no competition. After a while, Forrest wanted to go home to Alabama. I gave him his share of the money. But he didn’t keep all of his share to himself.

AN: What did you do with your share, Forrest?

FG: Well I gave half of my share to Buba’s mother. My Mamma always said we should only keep as much money as we need. We should give the rest to people. So when mamma died of cancer, I donated some money to the church and the hospital. I came back to Alabama. And Jenny joined me there, too.

AN : But then all of a sudden, one fine day, you started running. You almost covered the whole of America. Why was that? An awareness drive of some kind?   

FG : Oh, no! I had started running just after Jenny had left me, because I felt restless. It is the reporters and cameramen who tried to stick some kind of motto or meaning to my running. I ran because I just felt like it.

AN: And where did you reach?  

FG : Oh, I didn’t have any particular target for my run. After 3 years I was tired, so I stopped. But running earned me fame. And Jenny came back into my life again. This time along with young Forrest, my son. I was so happy to know that my son was not stupid like me, but smart like Jenny!

AN: So you lived happily thereafter?

FG: No, Jenny had been ill with a virus. She died a year after we met again.  

AN: That must have been so sad.

FG: Yes, it was. But mamma always said, death is a part of life……. So now I don’t think about it much. And then I have to take care of young Forrest. I don’t have much time for feeling sad.

AN: Too busy for tears……. Forrest, you could not have summarized your journey better….. Wonderful!

प्रेक्षकांकडे पाहून:  तर मंडळी, ह्या दोघांनी आज आपल्याला स्वतःच्या उदाहरणाने कितीतरी गोष्टी शिकवल्या आहेत. बुध्दिमत्ता म्हंटली की आपण अभ्यासाच्या, परीक्षेच्या गुणांच्या फुटपट्टीने मोजतो. परंतु ह्या बुध्द्यांकात खेळाचे गुण, म्हणजे खेळातली चिकाटी, एकाग्रता आपण हिशेबात धरत नाही…….. जे कदाचित यशस्वी होण्यासाठी अधिक आवश्यक असतात! Forrest हा मानसिक दृष्ट्या इतर मुलांच्या मागे होता, पण शारीरिक दृष्ट्या अव्यंग होता. किंबहुना, त्याच्या braces ह्याच त्याला मागे ओढत होत्या. त्या मोडल्या तेव्हा त्याला आपला खरा वेग सापडला.  

ह्या उलट Lt. Dan ला शारीरिक व्यंग होतं. पण सर्व गोष्टींसाठी आपल्याला पायाची गरज नसते हे त्याने दाखवून दिले. समुद्रावरच्या त्या वादळाने त्याला शिकवले की संकटात धीर सोडायचा नसतो, वादळ ओसरतेच कधी न कधीतरी. मग बाजी आपलीच असते. नियतीच आपले नशीब लिहिते असं म्हणणार्‍या Dan ने आता आपल्या नियतीवर नियंत्रण मिळवले आहे.  

ज्या गोष्टी आपल्या हातात नसतात, त्यालाच आपण दैव, नियती असे म्हणतो. पण ह्या दोघांची व्यंगे ही त्यांची नियती असे मानले तर त्या नियतीवर त्यांनी पूर्ण नियंत्रण मिळवले असं म्हणता येईल…. आणि सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे हे करताना स्वतः आनंद मिळवला, इतरांनाही दिला.

Background ला वेध गीताचे शब्द ऐकू येतात……..
जे सारे ना आपुल्या हाती, दैव म्हणावे वा नियती……    
परी नियंत्रण तुझेच आहे, तुझ्यात लपल्या शक्तीवरी.
नियती आणिक नियंत्रणातील सीमारेषा दिसो तुला……….  
नियती आणिक नियंत्रणातील सीमारेषा दिसो तुला

टाळ्यांच्या कडकडाटात सगळे प्रेक्षक Forrest Gump आणि Lieutenant Dan ला निरोप देतात.

सावनी गोडबोले,
कार्यकर्ती,
पेण वेध

‘वेधचा वेध घेताना’…..

मी इ. ७वीत असताना ठाणे वेधला जायचं निश्चित केलं आणि कळलं, 25 वर्षे पूर्ण झालेलं ठाणे वेध यावर्षीपासून एका वर्षा आड होणार आणि त्याऐवजी ‘mind fest’ची सुरुवात होणार. थोडक्यात, वेध चा वेध घेण्याच्या आधी माझी mind fest बरोबर ओळख झाली. पहिल्या दिवशी जाताना मनात धाकधूक होती, मी इतका वेळ शांत बसून ऐकू शकेन की नाही याची! मात्र, पहिला break होईपर्यंतचा वेळ कसा गेला हे मला समजलंही नाही आणि माझी आणि वेधची सहज मैत्री होऊन गेली.

मी आत्तापर्यंत एक ‘वेध’ चा कार्यक्रम आणि दोन ‘Mind Fest’ चे कार्यक्रम अनुभवले आहेत. प्रत्येक वेळी रात्री ट्रेन पकडून घरी येताना वेधने मनावर घेतलेली पकड पुढे वर्षभर तशीच्यातशी असते.
आत्मविश्वास, ध्येयासक्ती, सकारात्मकता आणि विचार विकासाची मैफल म्हणजे वेध, हे पदोपदी जाणवतं.

तंत्रज्ञानाने आपल्याला सर्वच गोष्टी सुलभ करून दिलेल्या आहेत. ‘AVAHAN IPH’ या Youtube Channel च्या माध्यमातून वेध देखील आपल्याला आता कोठेही सहज अनुभवता येऊ शकतं! मी जे वेध प्रत्यक्ष अनुभवू शकले नाही, ते मी या YouTube Channel च्या माध्यमातून अनुभवत आहे.

वेध असो की Mind Fest, या मंचाची शान वाढवतात ते डॉ. आनंद नाडकर्णी सर! प्रत्येक वेळी सरांकडून त्या मुलाखतीचं सार ऐकलं की वर्षभराचा Oxygen मिळाल्यासारखं वाटतं आणि पुढच्यावर्षीच्या वेधकडे मन डोळे लावून बसतं.

वेधने मला ‘Out of the Box’ विचार करायला आणि समाजाचं आपल्यावर असलेलं ऋण फेडायला शिकवलं. आपल्याकडे जे काही आहे ते आपल्याबरोबरच इतरांनाही उपयोगी पडलं पहिजे, हे मला वेधमुळे कळलं.

वेधचं आणि माझं नातं एका वेगळ्या वळणावर येऊन ठेपलेलं असताना मी हे सारं तुमच्याशी share करत आहे. ‘बदलापूर वेध’ साकार होण्याच्या उंबरठ्यावर आहे आणि आम्ही सारे बदलापूर वेध कार्यकर्ते उत्सुक आहोत, बदलापूर वेधचे सुवर्णक्षण साकार होण्याची वाट बघत…..
वेधवर लिहायचं हे कळल्यानंतर हे सारं आठवलं आणि नकळत कागदावर उमटलेले पहिले शब्द ठरले, ‘वेधचा वेध घेताना’…..

वेदिका नेत्रा हृषिकेश,
बदलापूर वेध कार्यकर्ती

“_happy.minds ” हे कु. वेदिका यांचे Instagram handle आहे. त्यावरची वेध बद्दल सांगणार्‍या विडियो ची लिंक
बरोबर जोडत आहोत, जरूर पहा!
https://www.instagram.com/tv/CA50q_8lTrY/?igshid=a7nnlgn3ewzh

Eight VEDH- Years- Old

I was in the tenth standard, eight years ago, when I first set foot in the VEDH environment. A bit unconventionally, my first encounter with VEDH happened not in the role of an audience member, but as one of the interviewers for a very short interview that was conducted off the stage.

It is a fleeting memory, one that I have rather repressed at the back of the shelves of my brain out of much embarrassment; which is the reason behind this shaky and possibly plain description. I was a simple student of Datar classes, Pune, who was just introduced to the idea of VEDH. With an intention and theme that appealed to me very much, I had decided to attend what was to be the second VEDH organized in Pune.

One day, Palshikar Sir asked us students to volunteer for the task of interviewing a very young girl by the name of Maya Burhanpurkar, who was born in India and lived with her family in Canada. At that time my naive and ‘happily- resident- in- the- walls- of- ignorance- self’ understood only this: Maya, a girl significantly younger than I had researched on agents that showed themselves to be medicinally useful for some grave disease. For reasons that have escaped memory now, Maya wouldn’t have been able to grace the VEDH stage personally. The idea was to interview Maya at her residence, shoot it and present the clip to the VEDH audience.

Unknown to me was the magnanimity of the revolutionary movement that VEDH is, or I wouldn’t have volunteered, probably. I say the word ‘probably’ with more certainty than the words that precede it; for I will be honest in saying that it is but dangerous to predict the actions of any fifteen year old with certainty, even if they happen to be my own and in retrospect.
Anyways, the four of us who volunteered for the task rehearsed for it a couple of days after class and off we went!

Maya, tall and pretty, welcomed us cordially and our inexperienced selves interviewed her in a robotic fashion. I for one, received indication about the said process being quite serious when I saw the big camera shooting us and the lights around it. If anything, they did the job of intimidating me quite well. During the interview, listening to Maya was a navigation task! I had to resist my urge to bury myself in and be preoccupied with the questions, then moving through her accent, into what she was saying. As far as the content of the interview goes, I understood that she had to overcome the obstacle of not having a lab to work in, managing her time between her research and education in order to get fascinating results for the research that was inspired by her grandfather’s condition. That’s very little knowledge for a fifteen year old, I presume.

But that is not all the knowledge I walked away with. After the interview, Maya made a heartfelt attempt to get to know us. In the words she exchanged with us, I could see ease, sensibility and grace, all of which I thought I lacked. If you think I was envious or intimidated, you misunderstand. I was observant, that’s all; and more blown away by the observation that the young can be sensible, more intelligent. That I am young doesn’t mean I can’t, more so, doesn’t mean I shouldn’t! Oh what a breakthrough was that for me! On the drive back home, us students were chatting about our involvement in co-curricular and extra curricular activities. One of us engaged herself in fine arts, the other in sports. Upon being asked what I ‘did’, it never occurred to me to mention my participation in elocution at various school events because they were so in snippets… unlike all the other activities that one did almost every day. “So what do you do, one of the girls asked, much appalled at my lack of an answer”. “Nothing much”, I answered truthfully and calmly, after having decided that although fun and quite useful in the long run, reading books for three hours everyday counted as neither extracurricular nor co-curricular.

Despite the possibility of walking away with intimidation, envy, anger at not engaging in certain activities, dwindling self esteem from that day’s experience, I walked away with insight, unconditional self acceptance and clarity.
The answer to what I chase was put in spotlight that day, clear in all its glory, as if the fog to the ignorance about that answer had been cleared suddenly. I chase the sensibility that comes with wisdom.

It would only be most accurate to say that this experience was the first VEDH session I attended in my life. Like any and all other VEDH sessions across all themes and people, the point is not so much as what work the faculty has done as is how they have done it, how they present it to the audiences. The personality of all faculty members, their way of being is just as enriching as their actual work; what I only see as a function of VEDH being called ‘Jeevan ki Paathshaala’.

It will not be an understatement to say that one’s sensibility enriches with the number of VEDH programs they attend; for really, I heralded upon the journey of true wisdom after I encountered VEDH. Therefore, I see fit to calculate my age not biologically, but in a new unit that I call here- ‘VEDH years’. I am eight VEDH years old today. After VEDH having poured tonnes of sensibility and wisdom in me, I feel more farther to wisdom than I ever have. Rightfully so, isn’t it?

-Ketaki Joshi,
Volunteer,
Pune VEDH.

Create your website at WordPress.com
Get started